Diğer

T24 Haftalık Yazarı

01 Şubat 2026

Aldous Huxley

Açıldı kutu, döküldü kötü. Bazıları sanki kâinatın kozmik odasına girip çıkmış gibi dünyanın akibetini görüp de mi kalem tuttu? Bildiklerimiz, ne kadar çok şeyi bilmediğimiz, bilemeyeceğimiz anlamından başka bir anlama hiç gelmedi. Hep söylerim, niye bilmem, dünyada çok şeyler görmeye dayanmaz gözler yalnız bizim gözlerimiz midir? Aldous Huxley, gençliğinde ciddi bir göz hastalığı geçirdi ve neredeyse tamamen kör olma tehlikesiyle karşılaştı. Bu durum tıbbi kariyer hayalinin son bulmasına neden olduğu gibi onu edebiyata yöneltti. “Eh, edebiyat! Ne işe yarar?” Demeyin! Görünmez çizgilerle sarıldığını varsaydığımız dünya yazıyla şekillendi tarih boyunca. Böylece 20. Yüzyılın gözleri köreldikçe zihni keskinleşmiş yazarlarından biri oldu o da. Sezgileri de en az mizacı kadar keskinleşen Huxley, modern dünyanın çelişkilerini bir bisturi gibi yararak açığa çıkardı. O, hem bir yazar hem de geleceğe dair sezgileri güçlü az sayıda yazardan biri oldu. Bilimle mistisizmin, teknolojiyle ruhun kesişim noktasında durmayı seçtiği ya da bir şekilde oraya sürüklendiği için. “Karşı-kültürün efsanesi” sıfatını hak etmek için, Huxley ve eserleri, geleneksel toplum yapılarını sorgulayan tarafa geçti. 1960'ların hippi hareketi, psychedelic devrimi ve Doğu maneviyatının Batı'ya sızışı onun fikirleriyle de şekiller aldılar. Huxley, bireyin özgürleşmesini kolektif şartlandırmanın zincirlerinden kurtuluş olarak gören yazarlardandı. İç içe fanuslar gibi duran tek tipleştirici dünyaya bakınca pek mümkün olmayan bir şey gibi dursa da bu onun için hem felsefi bir ideal hem de varoluşsal bir zorunluluk gibi gerçekleşmişti. Dünya görüşü, insanlığın teknolojik ilerlemenin tuzağına düştüğünü, haz ve konforun bireyi uyuşturarak özgürlüğü yok ettiğini net bir şekilde teşhis etti. İnsan geçtiği yollardan öğreniyor ne öğreniyorsa ne de olsa. Bu tespit, onun eserlerinde kendi kendine bir yankı olarak da kalmadı. İnsan, kendi yarattığı sistemlerin kölesi olmuştu ve kurtuluş, içsel bir devrimle mümkün olacaktı. Evet ama, insan durup kendi içine bakma cesaretini bulacak mıydı?

1894'te İngiltere'nin Surrey bölgesinde doğan Aldous Leonard Huxley, Darwin'in sadık savunucusu Thomas Henry Huxley'in torunuydu. Neydi coğrafya? Kader mi? Büyükbabası, “bilimsel agnostisizmin” de “babası” olarak bilinen biriydi. Evrim teorisini kiliseye karşı savunurken, bilimin sınırlarını da kabul eden bir rasyonalizmi temsil ediyordu. Babası Leonard Huxley, bir yazar ve editör olarak aileyi edebiyatla iç içe tutarken, annesi Julia Arnold ise, şair Matthew Arnold'un yeğeni olarak sanatsal bir duyarlılık katıyordu onun varoluşuna. Benimkinin de sesi çok güzeldi. Keşke bu kadar içine kapanık olmasaydı ama. Dikenli bir sarmaşıkta kıpkırmızı böğürtlen gibi… Elini tutsam, dalı kırılmış ağaç gibi kanardı. Bu aile ortamı, Huxley'i genç yaşta felsefe, bilim ve edebiyatın kesişiminde derin bir merkeze yerleştirdi. Kardeşleri Julian ve Andrew, biyoloji alanında önemli isimler olurken, Aldous'un yolu edebiyata kaydı. Her edebiyatçı gibi doğrusu böylece hayatı da biraz kaydı. Asla kesin öngörülere sahip olmak kaygılardan azade biri yapamadı çünkü onu. E dünyadayız, insanız, kolay mı soğukkanlı olmak, insan kanı akan nehir başlarında durup beklerken zamanın geçip gitmesini… Zira bu yol, onun için de adeta trajedilerle döşeliydi. Annesini genç yaşta kanserden kaybetti. Onun, ölüm ve varoluş temalarına olan ilgisini derinleştiren de ilk anda bu oldu. Her kayıp bir boşlukla doldurur yerini her şeyin, içine ne koysan da bir köşesi hep delik bir kese kâğıdına benzeyen bir oda gibi insanın. Çünkü insan her şeye kendinden başlıyor hep. 1911'de Eton Koleji'nde okurken yakalandığı keratitis punctata hastalığı, gözlerini neredeyse tamamen kör ettiğinde bile belki bu kadar da hissetmemişti bu eksikliği. Bu sağlık krizi, tıp kariyeriyle dolu dolu hayallerini yok etti ve onu edebiyata, düşünceye yöneltti. Göz görmeyip, el tutmayınca da insan boyuna anlatmak istemez mi ki? Sel durduran setler düşünlere engel olabilir mi ki? Bu yönelim sadece tıp hayallerinin suya düşmesiyle ortaya çıkmadı tabii, aile geçmişi ve kişisel eğilimleri tıpla ilgili hayalleri gerçekleşseydi de inşa edecekti kendini. Yazı, bir tutkudur çünkü değişmez. Neticede edebiyat büyük oranda kara kara düşünmenin ortaya çıkardığı da bir şeydir, bütün meyusların iki kanadından biri hep.

Bu yüzden Huxley, bu körlüğü bir lanet gibi yaşarken bir fırsat olarak da gördü diyebiliriz. Görme yetisini kaybetmek, iç dünyasını keskinleştirdi. Gözleri görmüyor diye duyularına yüklenen Baba Vanga gibi. Görme korteksi (occipital lob) kullanılmadığı için başka işlevlere (işitme, dokunma, hafıza, dil) adapte olur, göz ve beyin ilişkisi üzerinden bakınca evet, körlük beyni dönüştürür ve diğer yetenekleri güçlendirir, bu da "kehanet" gibi algılanan sezgisel avantajlar yaratabilir. Fakat bakıp da dünyanın kötü gidişatına, kim aksini iddia edebilir? Bir zamanlar gördüğü şeylerin zihninde bir kopyasıyla yaşadı. Bates yöntemiyle kısmen iyileşse de bu deneyim, onun algı ve gerçeklik kavramlarını sonsuza dek değiştirdi. Artık zihniyle her yere gidebilecek, her şeyi en ince ayrıntısına kadar görebilecek kadar düşünecek vakti vardı çünkü. Böylece dünya görüşünde, fiziksel duyuların sınırlılığını vurgulayarak, mistik deneyimlerin kapılarını araladı. Sanki biraz İbni Arabi gibi. İnsan, duyularının ötesinde bir gerçeklik aramalıydı, yoksa maddi dünyanın tuzaklarında boğulurdu. E yani mistik bir peygamber olmadı, ama bu yüzden iyi bir edebiyatçı olduğu apaçık. Peygamberleri çarmıha gerenlerin toplumunda zaten en iyisi edebiyatçı olmak değil midir?

Birinci Dünya Savaşı yıllarında Oxford'da İngiliz edebiyatı okuyan Huxley, 1916'da onur derecesiyle mezun oldu. Savaş, onu da dönemin pek çok yazarı kadar etkiledi. Bugün bile hâlâ birçoklarımız o günlerin yarattığı o panik ile yaşamıyor muyuz? O da birçokları gibi orduya katılmak istedi, ama neden? Savaş karşıtıydı üstelik! Demek ki ölmek için bu yolu daha mı kolay bulmuştu? Belki. Fakat insan önce hep kendi kendine çelişecekti ki, insan olduğunu anlayacaktı. Çocukken benim de zaman zaman böyle hayallerim olmuştu, ama bilmiyorum ki sonra ne olmuştu da bu ben bile karıncayı gözetenlerden olmuştum birden. Ancak gözleri nedeniyle........

© T24