menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

İNSANI NEYLE KIYASLARSINIZ?

14 0
08.10.2026

Bir insanı gerçekten tanımak istiyorsanız, söylediklerine değil; elindeki imkanla ne yaptığına, kendisinden güçlü olana nasıl davrandığına, kendisinden zayıf olana nasıl baktığına ve kimsenin görmediği yerde hangi tercihi yaptığına bakın.

Çünkü insanın gerçek karakteri, rahat zamanlarında değil; kıskandığında, kaybettiğinde, öfkelendiğinde, güç sahibi olduğunda ve karşısındakini ezebilecek bir fırsat yakaladığında ortaya çıkar. İnsan bazen kendisini anlattığı kişi değildir. Bazen insanın gerçek yüzünü söyledikleri değil, seçtikleri gösterir. İnsanlık tarihinin en eski, en sarsıcı ve üzerinde en çok düşünülmesi gereken hikayelerinden biri çıkar karşımıza: Habil ile Kabil. Aynı anne babanın çocuklarıydılar. Aynı evin, aynı toprağın, aynı hayatın içinden geldiler. Fakat aynı kökten gelmek, aynı karaktere sahip olmak anlamına gelmedi. Biri kardeşinin varlığını kendisine tehdit olarak gördü. Diğeri şiddete şiddetle karşılık vermeyi seçmedi. Biri kıskançlığını büyüttü. Diğeri öfkenin karşısında sınırını korudu. Ve insanlık, o gün yalnızca iki kardeşin hikayesine değil, insanın kendi içindeki aydınlıkla karanlığın mücadelesine de tanıklık etti. Belki de Habil ile Kabil kıssasının bize bıraktığı en büyük soru: İnsan, başkasının başarısıyla karşılaştığında ne yapar? Kendi eksiğine mi bakar? Yoksa başarılı olanı mı düşman ilan eder? Kendi hatasını düzeltmeye mi çalışır? Yoksa başkasının başarısını ortadan kaldırarak kendisini başarılı göstermeye mi uğraşır? İşte kıyas tam burada başlar. Çünkü kıyas yalnızca “Hangisi daha iyi?” sorusu değildir. Aynı şartlar karşısında kim neyi seçti? Habil ile Kabil'i birbirinden ayıran yalnızca sonuç değildi. Sonuca götüren niyetti. Kabil, kendi içindeki eksiklikle yüzleşmek yerine Habil'in varlığını sorun haline getirdi. Bu, insan psikolojisinin en tehlikeli yanılgılarından biridir. İnsan bazen kendi başarısızlığının acısını taşımak yerine başarılı olanı suçlar. Bir başkasının yükselmesini kendi düşüşü zanneder. Bir başkasının takdir edilmesini kendisine yapılmış bir haksızlık gibi algılar. Bir başkasının ışığını alkışlamak yerine onu söndürmeye çalışır. Oysa çok basit bir gerçek vardır: Başkasının ışığını söndürmek, sizin karanlığınızı aydınlatmaz. Kabil'in trajedisi tam da burada başlar. Çünkü insanın en büyük savaşı çoğu zaman karşısındaki insanla değil, kendi içinde büyüttüğü duyguyla verdiği savaştır. Hasetle... Öfkeyle... Yetersizlik duygusuyla... Kendini başkasının başarısı üzerinden ölçme hastalığıyla... Ve insan bu savaşı kaybettiğinde, karşısındaki insanı yok etmeye çalışırken aslında kendi içindeki insanlığı eksiltmeye başlar. Belki de Kabil'in hikayesini bugün hala konuşmamızın nedeni budur. Çünkü Kabil yalnızca geçmişte yaşamış bir karakter değildir. Kabil, insanın içinde her çağda yeniden ortaya çıkabilecek bir ihtimaldir. Kıyas dediğimiz şey de aslında tam olarak burada anlam kazanır. İki insanın birbirine üstünlüğünü ölçmekten söz etmiyorum. İki insanın aynı imkan karşısında ortaya koyduğu karakteri ölçmekten söz ediyorum. Bir insan makam sahibi olduğunda nasıl değişiyor? Para kazandığında nasıl davranıyor? Kendisine itiraz edilince ne yapıyor? Bir başkasının başarısını görünce ne hissediyor? Haksızlığa uğradığında adalet mi arıyor, intikam mı? Gücü yettiğinde güçsüzü koruyor mu, eziyor mu? Çünkü insanın değeri, sahip olduklarının büyüklüğüyle değil; sahip oldukları karşısında kendisini ne kadar insan olarak koruyabildiğiyle ölçülür. Yüzyıllar sonra Dostoyevski'nin Raskolnikov'u aynı soruyu başka bir biçimde önümüze koyar. Raskolnikov, kendisini sıradan insanların üzerinde görür. Kendi zihninde bir teori kurar. Bazı insanların toplumun kurallarının üzerinde olabileceğine inanır. Fakat cinayetten sonra karşısına polis çıkmadan önce kendi vicdanı çıkar. Asıl mahkeme oradadır. İnsanın kendisine anlattığı hikayeyle, yaptığı şey arasındaki mahkeme... Raskolnikov'un trajedisi yalnızca cinayet işlemesi değildir. Asıl trajedi, kendisi hakkında kurduğu büyük düşünceyle gerçek davranışı arasındaki uçurumdur. İnsan başkasını kandırabilir. Toplumu kandırabilir. Bir süre kendisini bile kandırabilir. Ama insanın kendi vicdanından sonsuza kadar kaçması mümkün değildir. Çünkü insanın içinde, bütün savunmaların sustuğu bir yer vardır: Vicdan. Tarih de aynı aynayı bize tutar. J. Robert Oppenheimer örneğinde olduğu gibi... Bilim, savaşın koşulları içinde insanlığın önündeki büyük bir tehdidi yenmek amacıyla kullanılabilir. Fakat bilimsel başarı ile ahlaki sorumluluk aynı şey değildir. Bir şeyi yapabilecek güce sahip olmak, onu yapmanın doğru olduğu anlamına gelmez. İşte burada insanlığın en büyük kıyaslarından biri ortaya çıkar: Yapabiliyor........

© Sonsöz