Saptamalar Çağı: Yakınmanın konforu, eylemin yükü
Herkes şikâyetçi, peki kim değiştirecek?
Televizyonu açıyoruz: Ekonomik kriz, hayat pahalılığı, adaletsizlik, yolsuzluk, işsizlik, güvencesizlik, savaşlar, ekolojik yıkım… Haberlerin ardından yorumlar, tartışmalar, uzman görüşleri geliyor. Ertesi gün aynı sorunlar arkadaş sohbetlerinde, işyerlerinde, kahvehanelerde ve sosyal medyada yeniden konuşuluyor. İnsanlar öfkeli, hoşnutsuz ve çoğu zaman haklı. Mevcut düzenin aksaklıklarını görüyor, yönetenleri eleştiriyor, geleceğe ilişkin kaygılarını dile getiriyorlar. Fakat bütün bu yakınmaların ne kadarı ortak bir eyleme, örgütlenmeye ve değiştirme iradesine dönüşüyor?
Bugün içinde yaşadığımız dönemin çarpıcı çelişkilerinden biri burada yatıyor: Toplumsal sorunlara ilişkin saptamalar çoğalırken, bu sorunları birlikte değiştirme kapasitesi aynı ölçüde gelişmiyor. Neredeyse herkes bir şeylerin yanlış gittiğini biliyor. Herkesin eleştirecek bir sözü, anlatacak bir şikâyeti, gösterecek bir sorumlusu var. Buna karşılık ortak sorumluluk üstlenmek, bir örgütün parçası olmak ve süreklilik taşıyan bir mücadeleye katılmak söz konusu olduğunda ciddi bir uzaklaşma ortaya çıkıyor.
Bu durumu yalnızca siyasal ilgisizlik, bilgisizlik veya korkaklıkla açıklamak mümkün değil. Geçim sıkıntısı, uzun çalışma saatleri, işini kaybetme endişesi, siyasal baskılar, gözaltı ve şiddet ihtimali insanların örgütsel katılımını, hatta sosyal medyadaki muhalif paylaşımlarını bile zorlaştırıyor. Ancak bütün bunlar başka bir olguyu tartışmamıza engel olmamalı: Yakınmanın ve eleştirmenin giderek eylemin yerine geçmesi; insanın kendisini toplumsal sorunlara karşı sorumlu hissetmesini sağlayan pratik bağların zayıflaması.
Bu yazıda Saptamalar Çağı adını verdiğim olguyu bu çelişki üzerinden ele almak istiyorum. Mesele, insanların yeterince düşünmemesi veya toplumsal sorunları kavrayamaması değil; düşüncenin, eleştirinin ve hoşnutsuzluğun ortak bir değiştirme gücüne dönüşememesi. Bir başka ifadeyle, dünyayı açıklamak için ürettiğimiz sözlerin, dünyayı değiştirmek için kurduğumuz ilişkilerden giderek uzaklaşması.
Kriz dönemindeyiz; peki neyin sonundayız?
Son yıllarda Nepal, Bangladeş ve Kenya gibi ülkelerde ortaya çıkan protestolar ve Avrupa'nın çeşitli ülkelerindeki toplumsal hareketler, yeni bir isyan dalgası tartışmasını gündeme getirdi. Ergin Yıldızoğlu, bu gelişmeleri 1968 isyanlarını hatırlatan tarihsel bir an olarak değerlendiriyor.[1]
Bu benzetme üzerinde durmaya değer. 1968, yalnızca öğrencilerin üniversitelere ve otoriteye başkaldırdığı bir dönem değildi. Savaş sonrası kapitalizmin refah vaatleri, hiyerarşileri ve siyasal temsil biçimleri geniş bir sorgulamayla karşılaşmıştı. Öğrenci hareketleri, işçi mücadeleleri, kadınların özgürleşme talepleri ve sömürgecilik karşıtı hareketler, farklı toplumsal dinamiklerden beslenerek mevcut düzene karşı önemli bir itiraz oluşturmuştu.
Bugün de gençlerin geleceksizlik, eğitim eşitsizliği, barınma, işsizlik ve hayat pahalılığı üzerinden yükselttiği itirazlar, mevcut düzenin vaatleriyle insanların yaşadığı gerçeklik arasındaki mesafeyi gösteriyor. Ancak tarihsel benzerlik, aynı sonucun yeniden ortaya çıkacağı anlamına gelmez. 1968'in ardından kapitalizm sona ermedi; tersine, önemli bir yeniden yapılanma sürecine girdi. Neoliberalizmin yükselişini de bu dönüşümün tarihsel koşulları içinde değerlendirmek gerekir.
Dolayısıyla neoliberal finansallaşma döneminin kapanmakta olduğu savıyla kapitalizmin tarihsel döneminin sona erdiği iddiasını birbirinden ayırmakta yarar var. Neoliberal modelin meşruiyet kaybetmesi, sermayenin yeni politikalar geliştirmesini, devlet müdahalesinin farklı biçimlerde artmasını veya daha otoriter yönetim biçimlerinin güçlenmesini engellemez. Devlet destekli ya da devlet dışı faşizan hareketler de bu koşullarda güç kazanabilir. Kapitalizm, krizlerini yalnızca eski biçimini koruyarak değil, yeni araçlar ve yöntemler geliştirerek kendisini yeniden düzenlemek suretiyle de aşabilir.
Bugünkü protestoların yaygınlığı, toplumsal hoşnutsuzluğun derinliğini gösteriyor. Fakat hoşnutsuzluk, kendiliğinden alternatif bir toplumsal düzen yaratmıyor. İnsanlar mevcut düzene karşı çıkabilirler; ancak bu itirazın hangi ortak hedefte birleşeceği, nasıl örgütleneceği ve nasıl kalıcılaşacağı ayrı bir sorundur.
Hatta eski düzenin krizinin derinleştiği, buna karşılık onun yerine geçebilecek siyasal ve toplumsal gücün yeterince gelişmediği bir tarihsel durumla karşı karşıya olabiliriz. Krizlerin görünürlüğü artarken bunları dönüştürecek ortak öznenin aynı hızla oluşmaması, içinde yaşadığımız dönemin temel çelişkilerinden biri olarak beliriyor.
Eleştiri neden eylemin yerine geçiyor?
Marx'ın Feuerbach üzerine on birinci tezinde dile getirdiği düşünce, filozofların dünyayı yorumlamasıyla onu değiştirmek arasındaki ilişkiyi yeniden düşünmeye çağırır. Bu tezi, düşünmenin veya kuramsal açıklamanın gereksiz olduğu biçiminde anlamamak gerekir. Toplumsal gerçekliği değiştirmek isteyen bir düşünce, öncelikle bu gerçekliğin nasıl üretildiğini ve hangi ilişkiler tarafından sürdürüldüğünü kavramalıdır. Ancak bilginin toplumsal pratikten koparak kendi başına bir amaç hâline gelmesi de önemli bir sorundur.
Bugün bu kopuşun gündelik hayatta pek çok örneğini görüyoruz. İnsanlar haberleri izliyor, öfkeleniyor, yorum yapıyor, yakınlarına şikâyetlerini anlatıyor. Ertesi gün aynı haberler karşısında yeniden öfkeleniyorlar. Sorunlar değişmiyor, yakınmalar sürüyor. Fakat bu tekrarın içinde insanın kendi konumunu sorgulaması, başkalarıyla ilişki kurması ve bir şeyleri değiştirmek için sorumluluk üstlenmesi çoğu zaman gerçekleşmiyor.
Yakınmak elbette haksızlık karşısında verilen bir tepkidir. İnsanların öfkelerini dile getirmelerini küçümsemek veya her bireyi örgütlü mücadeleye katılmadığı için suçlamak doğru olmaz. Ancak yakınma sürekli tekrarlanıyor ve hiçbir ortak sorumlulukla birleşmiyorsa, zamanla insanın kendisini rahatlatan bir alışkanlığa dönüşebilir. Kişi sorunun farkında olduğunu, doğru tarafta durduğunu ve tepkisini gösterdiğini düşünür; böylece değiştirmek için adım atma ihtiyacı da ertelenir.
Ulus Baker'in Kanaatlerden İmajlara: Duygular Sosyolojisine Doğru kitabı, bu sorunu yalnızca doğru bilgi ile yanlış kanaat arasındaki karşıtlığa indirgememek bakımından önemli bir düşünme alanı açıyor. Baker, sosyolojinin kanaatleri toplama, sınıflandırma ve özetleme faaliyetine indirgenme eğilimini eleştirir.[2]
Oysa insanlar toplumsal dünyayı yalnızca kavramlarla ve açıklamalarla deneyimlemez. Duygular, görüntüler, korkular, öfkeler, arzular ve umutlar da gerçeklikle kurdukları ilişkinin parçalarıdır. Bir insan eşitsizliğin nedenlerini biliyor olabilir; ama değişimin mümkün olduğuna inanmayabilir. Örgütlere güvenmeyebilir, geçmiş yenilgiler nedeniyle yeni bir mücadeleye katılmaktan kaçınabilir. Dolayısıyla doğru bilgiye sahip olmak, tek başına harekete geçmek için yeterli değildir.
Marina Garcés'in Yeni Radikal Aydınlanma kitabında tartıştığı “aydınlanmış cehalet” kavramı da bu noktada düşündürücüdür. Garcés, bilgiye erişim olanaklarının genişlemesinin, insanın dünyayı anlama ve dönüştürme kapasitesinin de kendiliğinden geliştiği anlamına gelmediğini sorgular. Her şey hakkında bilgi sahibi olabileceğimiz bir çağda, bu bilginin yaşamımızı ve dünyayla ilişkimizi değiştirmekte neden yetersiz kaldığı önemli bir sorudur.
Garces, çağımızda mevcut bilgiye ulaşmanın yeterli olmadığının ve önemli olanın bu bilgiyle kendimizi ve dünyayı iyiye doğru dönüştürmek gerektiğinin altını çizer. “Eğer potansiyel olarak her şeyi biliyor ama hiçbir şey yapamıyorsak, bilginin ne faydası var?” diye sorar. Viyanalı filozof Robert Pfaller tarafından ortaya atılan “interpasiflik” kavramı ise kişinin pasifliğini gizleyen bir tür devredilmiş etkinliktir. Yapmadığımız ve bizim yerimize yapması için başkasına genellikle de makinelere bıraktığımız her şeyde tezahür eder. [3] İnsan, kimi zaman kendisinin yapmadığı bir şeyi kendi adına başka birinin veya bir mekanizmanın gerçekleştirmesiyle yetinebilir.
Gündelik siyasal hayatta da buna benzer bir durumla karşılaşılabilir. Eleştirel bir paylaşım yapmak, tartışmaya katılmak veya bir haksızlığa öfkesini göstermek, kişiye üzerine düşeni yaptığı duygusunu verebilir. Elbette........
