Ankara'da gerçekleştirilen 36. NATO Zirvesi'nde ilan edilen "NATO 3.0" vizyonu, yalnızca askeri bir yeniden yapılanma olarak değerlendirilemez. Bu yeni yönelim, yalnızca bir güvenlik stratejisinin güncellenmesi değil; kapitalist dünyanın değişen uluslararası güç dengelerine verdiği siyasal, ekonomik ve askeri cevabın kurumsal ifadesidir.

Bu nedenle NATO 3.0'ı yalnızca kapitalist ittifakın yeni stratejik konsepti üzerinden okumak eksik kalacaktır. İlk soru çok basittir: NATO niçin kurulmuştur? Eğer NATO yalnızca sosyalizme karşı kurulmuş bir askeri ittifak olsaydı, sosyalist blokun dağılmasıyla birlikte tarihsel işlevini de büyük ölçüde yitirmesi beklenirdi. Oysa tam tersi yaşandı. NATO dağılmadı; genişledi, yeni görevler üstlendi ve bugün "NATO 3.0" adı altında yeni bir stratejik yapılanmaya yöneldi.

Bu durum, NATO'daki değişimin yalnızca askeri ihtiyaçlardan kaynaklanmadığını göstermektedir. Asıl değişim, kapitalist sistemin kendi içinde yaşadığı ilişkilerde, çelişkilerde ve dönüşümde aranmalıdır. Çünkü uluslararası askeri ittifaklar, içinde bulundukları ekonomik ve siyasal düzenin ihtiyaçlarından bağımsız değildir. Kapitalizmin yeni evresi, yeni jeopolitik dengeler ve yeni güç mücadeleleri, NATO'nun da yeniden tanımlanmasını zorunlu hâle getirmektedir.

Dolayısıyla bu yazıda NATO 3.0'ın askerî boyutundan çok, onu ortaya çıkaran ekonomik, siyasal ve jeopolitik dinamikler üzerinde duracağız. Çünkü NATO'daki değişimi anlamanın yolu, önce kapitalist dünyanın neden yeniden yapılandığını anlamaktan geçmektedir.

Kapitalizm neden yeniden yapılanıyor?

1990'lı yılların başında sosyalist blokun çözülmesiyle birlikte kapitalizm, tarihindeki en önemli siyasal rakibinden kurtuldu. Batı dünyasında bu gelişme, yalnızca sosyalizmin yenilgisi olarak değil, aynı zamanda liberal kapitalizmin nihai zaferi olarak sunuldu. Serbest piyasa ekonomisinin evrenselleşeceği, ulus-devletlerin önemini giderek yitireceği ve küreselleşmenin dünya ölçeğinde kalıcı bir istikrar yaratacağı ileri sürüldü.

Ancak bu beklentiler uzun ömürlü olmadı. Kapitalizm, sosyalist sistemin çözülmesiyle birlikte rakibini ortadan kaldırmış olsa da kendi iç çelişkilerini ortadan kaldıramadı. Aksine, sermayenin küresel ölçekte daha serbest hareket etmesi, üretimin yeniden örgütlenmesi ve finans kapitalin olağanüstü büyümesi, yeni eşitsizlikler ve yeni kriz dinamikleri yarattı.

2008 küresel finans krizi, bu sürecin en önemli kırılma noktalarından biri oldu. Kriz yalnızca finans piyasalarını değil, neoliberal küreselleşmenin sürdürülebilirliğini de tartışmalı hâle getirdi. Aynı dönemde Çin'in ekonomik ve teknolojik yükselişi hızlandı; Rusya ise özellikle enerji kaynakları ve askeri kapasitesi sayesinde yeniden uluslararası siyasetin belirleyici aktörlerinden biri hâline geldi.

Böylece 1990'larda ortaya çıkan tek kutuplu uluslararası düzen giderek aşınmaya başladı. Dünya yeniden farklı güç merkezlerinin rekabet ettiği daha karmaşık bir yapıya yöneldi. Bu yeni dönemin temel özelliği, yalnızca devletler arasındaki jeopolitik rekabetin değil, teknoloji, enerji, ticaret, lojistik ve finans alanlarında da küresel bir güç mücadelesinin yaşanmasıdır.

Kapitalizmin yeniden yapılanmasının temel nedeni yalnızca yeni rakiplerin ortaya çıkması değildir. Aynı zamanda neoliberal küreselleşme modelinin yarattığı kırılmalardır. Üretim zincirlerinde yaşanan kopuşlar, stratejik sektörlerde dışa bağımlılığın yarattığı riskler, enerji ve hammadde güvenliği ile teknolojik rekabet, devletleri ekonomiye yeniden daha güçlü biçimde müdahale etmeye yöneltmiştir. Bu nedenle serbest piyasa söylemi bütünüyle terk edilmese de, onun yerini giderek güvenlik, stratejik özerklik ve jeoekonomik rekabet eksenli yeni bir kapitalist yapılanma almaktadır.

Dolayısıyla bugün yaşanan yeniden yapılanma yalnızca uluslararası siyasette yaşanan bir değişim değildir. Aynı zamanda kapitalizmin, değişen güç dengelerine uyum sağlayarak kendisini yeniden örgütleme sürecidir. NATO 3.0 da bu yeniden yapılanmanın askeri ve stratejik boyutunu oluşturmaktadır.

Kapitalizmin yeni araçları: Jeopolitik, teknoloji ve savaş ekonomisi

Kapitalizm tarih boyunca yalnızca üretim biçimlerini değil, siyasal ve askeri araçlarını da değişen koşullara göre yeniden üretmiştir. Kapitalizmin tekelci aşaması olan emperyalizm de bu süreçten bağımsız değildir. Değişen emperyalizmin kendisi değil; değişen emperyalizmin dönem özellikleridir. Uluslararası rekabeti sürdürme araçları, yöntemleri ve öncelikleridir. Yeni üretim teknikleri ve buna bağlı değişen sömürü metotlarıdır.

20. yüzyılda emperyalist rekabet daha çok sömürgeler, pazarlar ve enerji kaynakları üzerinden yürütülüyordu. Bugün ise bunlara ek olarak teknoloji, yapay zekâ, yarı iletkenler, veri güvenliği, kritik madenler, enerji koridorları ve lojistik ağlar da küresel güç mücadelesinin temel........

© sendika.org