1831 yılında Hegel'in ölümüyle birlikte Alman felsefesi yalnızca büyük bir düşünürü kaybetmedi; aynı zamanda kendi iç çelişkileriyle yüzleşmeye başladı. Hegel'in yaşamı boyunca kurduğu devasa sistem, bir yandan modern düşüncenin ulaştığı en yüksek teorik bütünlüğü temsil ederken, diğer yandan çözülmeye hazır ciddi gerilimler de barındırıyordu. Çünkü Hegel'in diyalektiği sürekli hareketi, değişimi ve çelişkiyi açıklarken; siyasal sonuçları çoğu zaman mevcut devlet düzeninin meşrulaştırılması yönünde okunabiliyordu. Bu durum, öğrencileri ve takipçileri arasında derin ayrışmalara yol açtı.

Hegel sonrası düşünce dünyası kısa sürede iki ana eğilime bölündü. Bir tarafta "Sağ Hegelciler" olarak adlandırılan grup bulunuyordu. Bu çevre, Hegel'in devlet, din ve hukuk anlayışını muhafazakâr bir biçimde yorumlayarak mevcut siyasal düzeni savunuyordu. Onlara göre tarih büyük ölçüde tamamlanmış, modern devlet özgürlüğün en gelişmiş biçimine ulaşmıştı. Dolayısıyla yapılması gereken şey mevcut kurumları korumaktı.

Diğer tarafta ise "Genç Hegelciler" veya "Sol Hegelciler" olarak bilinen düşünürler yer alıyordu. Bu grup Hegel'in sisteminin muhafazakâr sonuçlarını değil, diyalektik ve eleştirel yönünü öne çıkarmaktaydı. Onlara göre Hegel'in gerçek mirası, her şeyin tarihsel ve değişebilir olduğunu göstermesiydi. Eğer tarih hareket hâlindeyse, mevcut devlet, din ve toplumsal kurumlar da eleştirilebilir ve dönüştürülebilirdi.

Genç Hegelciler arasında özellikle Bruno Bauer, Max Stirner ve en önemlisi Ludwig Feuerbach öne çıkmıştır. Marx'ın düşünsel gelişiminde bu çevrenin önemli bir etkisi olmuştur. Ancak Marx, zamanla bu akımın sınırlarını da görmeye başlayacaktır.

Feuerbach'ın tarihsel önemi, Hegel'in idealist sistemine yönelttiği radikal eleştiriden kaynaklanır. Hegel'de düşünce, gerçekliğin belirleyici gücüydü. Feuerbach ise bu ilişkiyi tersine çevirmeye çalışmıştır. Ona göre gerçek olan şey düşünce değil, insandır. İnsan doğanın bir parçasıdır ve düşünce, insanın maddi varoluşundan bağımsız düşünülemez. Böylece Feuerbach, Alman idealizminin gökyüzüne yükselttiği felsefeyi yeniden yeryüzüne indirmeye çalışmıştır.

Feuerbach'ın en büyük eseri sayılan Hristiyanlığın Özü adlı çalışması, modern din eleştirisinin dönüm noktalarından biri olarak kabul edilir. Feuerbach burada son derece çarpıcı bir tez ileri sürer: İnsanlar Tanrı'yı yaratmıştır; Tanrı insanları yaratmamıştır. Ona göre din, insanın kendi öz niteliklerini yabancı bir varlığa aktarmasının sonucudur. İnsan sevgi, adalet, merhamet ve güç gibi kendi özelliklerini gökyüzüne yansıtarak tanrısal bir varlık yaratır. Daha sonra ise kendi yarattığı bu varlığın karşısında eğilir.

Bu analiz, Hegel'in yabancılaşma teorisinin materyalist bir yeniden yorumlanmasıdır. Hegel'de yabancılaşan şey Tin'di; Feuerbach'ta ise yabancılaşan şey insandır. İnsan kendi özünü dışsallaştırmakta ve ardından bu özün karşısında güçsüzleşmektedir. Dolayısıyla din, insanın kendisine yabancılaşmasının bir biçimidir.

Bu yaklaşım Marx üzerinde son derece güçlü bir etki bırakmıştır. Özellikle gençlik döneminde Marx, Feuerbach'ın din eleştirisini büyük bir ilerleme olarak değerlendirmiştir. Çünkü Feuerbach ilk kez metafizik açıklamaları reddederek somut insanı felsefenin merkezine yerleştirmiştir. Bu açıdan bakıldığında Feuerbach, Marx'ın materyalizme geçişinde önemli bir dönüm noktasıdır.

Ancak Marx çok geçmeden Feuerbach'ın da belirli sınırlar içinde kaldığını fark edecektir. Feuerbach, Hegel'in idealizmini eleştirmiştir; fakat bunu yaparken insanı tarihsel ve toplumsal bağlamından koparmıştır. Feuerbach'ın insanı, belirli bir sınıfa, topluma veya tarihsel döneme ait değildir. O, soyut ve değişmez bir "insan özü"nden söz etmektedir.

Marx'a göre asıl sorun burada yatmaktadır. Çünkü insanı yalnızca biyolojik ya da doğal bir varlık olarak tanımlamak yeterli değildir. İnsan her şeyden önce toplumsal ilişkiler içinde yaşayan tarihsel bir varlıktır. İnsan özü, bireyin içinde bulunan değişmez bir cevher değildir. İnsan özü, insanların birbirleriyle kurdukları toplumsal ilişkilerin toplamıdır.

Marx'ın ünlü ifadesiyle: "İnsan özü, tek tek bireylerin içinde bulunan soyut bir şey değildir. O, toplumsal........

© sendika.org