Türkiye'nin Ruhu: Cemil Meriç
(2026 Haziran ayında Esenler Belediyesi'nde yaptığımız Cemil Meriç konuşması. Konuşmanın linki bir türlü gelmedi. Metni geldi. Buna da şükür! Kitabın ikinci baskısı olursa bu yazıyı da alırız belki.)
"Ben söze Cemil Meriç masalımla başlayayım diyorum. 30 yıllık bir masalımız var Cemil Meriç'le. Benim bahtiyarlığım Cemil Meriç'le doğrudan doğruya tanışmak. Ben Cemil Meriç'e herhangi bir kitap, herhangi bir tavsiye üzerine gitmedim. Bazı yazarlar vardır, onlar hakkında bir kitap okursun, ona gidersin; tanıtıcı bir makale okursun, ona gidersin. Benim talihim Cemil Meriç'i doğrudan keşfetmem.
Yıllar önce sevda hisleri içinde bocalıyordum, liseyi bitirmiştik, üniversite hazırlık yıllarıydı. Sınıftan bir kıza âşık olmuştum. O hisler içindeydi. Camide de kalıyordum, kaldığım yer bir cami cemaat eviydi. Necip Fazıl aşığı bir dost, elinde kitabıyla, “Şahin, senin dermanını getirdim.” dedi. Aldım kitabı, üzerinde Jurnal yazıyordu. “Başlarını oku sen, diğer taraflarına bakma.” dedi. İlk bölümde mektuplar bölümü var. Aşk mektupları. Yalnız bir odada kalıyordum ve risalelerden kalma müthiş bir okuma alışkanlığım vardı. Tek boyutlu da olsa o zamanlar kitap okuma kültürü edinmiştim. Lâmia Hanım'a yazdığı mektupları hemen hemen ezberledim. Bu şekilde Cemil Meriç'in dünyasına adımımı attım. Bu bahsettiğim 1995 yılları. 31 yıl geçti. O çocukluk hislerinden çıkıp düşünceleriyle hemhâl olmaya başladım. Ondan sonra ne tuhaftır, Lâmia Hanım'a Mektuplar'ı bir daha okumadım.
Müslüman düşünürlerle olduğu kadar dünyanın bütün düşünce fatihleriyle de, kendi tabiriyle “düşünce fatihleriyle” tanışmam Cemil Meriç sayesinde olmuştur. Bu yüzden rahmetli Hüsamettin Arslan, kendisinden söz ederken “entelektüel babam” ifadesini kullanmıştı. Gerçekten de bu konuda pek çok insanın entelektüel babasıdır. Benim nazarımda da Cemil Meriç, farklı düşünce dünyaları arasında kurulmuş büyük bir köprüdür.
Peki, Cemil Meriç nedir? Bana göre Cemil Meriç Türkiye'dir. Cemil Meriç, Türkiye'nin ruhudur; Türkiye'nin aynasıdır. Onu bir ayna gibi karşımıza aldığımızda, ilk bakışta Türkiye'nin hâllerini görürüz. Biraz daha geriye çekilip daha geniş bir perspektiften baktığımızda ise yalnızca Türkiye'yi değil, Doğu'yu ve Batı'yı da görürüz. Özelde Türkiye'nin, genelde ise dünyanın berrak ve cilalı bir aynasıdır.
Cemil Meriç'in öyle geniş bir dünyası vardır ki o dünyanın içinde Ali Şeriati de kendine yer bulur, Tagor da, Gandhi de... Bediüzzaman Said Nursî de vardır, Kerim Sadi de, Nâzım Hikmet de... Düşünce adına söylenmiş sahici bir söz neredeyse, Cemil Meriç oradadır. Çünkü onun dünyasında sağ ve sol ayrımından........
