menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Risale-i Nur’larda Tayy-ı Zaman ve Bast-ı Zaman

9 0
08.10.2026

Prof. Dr. Abdulmecit Türüt

Tayy-ı Zaman ve Bast-ı Zaman

Tayy-ı zaman (zamanın dürülmesi/kısaltılması) ve bast-ı zaman (zamanın açılması/genişletilmesi) kavramları, zamanın mutlak değil, göreceli (nispî) olduğunu ve algısının veya yaşanışının kişiden kişiye, durumdan duruma ve ilahî boyuta göre değişebileceğini ifade eden tasavvufi ve kelamî kavramlardır.

Mağaradan uyanan gençler birbirine sordu: "Ne kadar kaldık?" "Bir gün, ya da günün bir kısmı." Oysa dışarıda üç asrı aşkın bir zaman geçmişti (Kehf, 19 ve 25). Aynı zaman dilimi, mağaradakiler için bir öğleden sonra, şehirdekiler için dokuz nesil etmişti. Gençlerin mağarada kaldıkları süre üç yüz dokuz yıl olarak bildirilir. Ashâb-ı Kehf mağarada gerçekte 309 yıl kalmış olmalarına rağmen, uyandıklarında kendilerini sadece bir gün ya da günün birkaç saati kadar kalmış gibi hissetmişlerdir. Uzun bir zaman diliminin (309 yıl), yaşayan kişiler açısından çok kısa bir zaman dilimine sığdırılması ve böyle algılanması tayy-ı zaman hakikatinin açık bir misalidir [1]. Zaman onlar için adeta dürülmüş ve kısaltılmıştır.

Yani, Kur'an-ı Kerim'deki bu ayetler, zamanın insan için sabit ve sarsılmaz bir akış olmadığını, Cenâb-ı Hakk'ın dilediği kuluna zamanı genişletip dürerek farklı bir boyut yaşatabileceğini açıkça göstermektedir.

Bireysel ve ruhi tecrübeler açısından bast-ı zaman da, kısa bir zaman dilimine çok fazla bilgi, hal, tecrübe veya amel sığdırılması (zamanın bereketlenip genişlemesi) şeklinde tecelli eder. Bir anlık veya kısa bir zaman dilimi, yaşanan manevi derinlik sayesinde yıllarca süren bir tecrübeye dönüşebilir.

Mağaradaki Bir Gün

Geçen yazıda, Fizikte, Genel görelilik teorisine göre zamanın nasıl esnediğini konuşmuştuk. Kur'an'ı açınca, zamanın esnediğini anlatan sahnelerle karşılaşıyoruz [2].

Ashâb-ı Kehf'in yanısıra bir de Bakara Suresi'ndeki yolcunun kıssası var (Bakara, 259). Allah onu yüz yıl ölü bırakıp sonra diriltir. "Ne kadar kaldın?" diye sorulunca o da "Bir gün, ya da daha az" der. Sonra ona iki şey gösterilir. Yiyeceği ve içeceği hiç bozulmamıştır. Eşeği ise çürüyüp kemik olmuştur. Aynı yerde, aynı yüz yıl, iki ayrı akış. Biri için zaman durmuş, diğeri için tamamen akmıştır. Yiyeceği bozulmamış, fakat eşeği çürümüştür. Aynı sürenin iki ayrı şeyde iki ayrı iz bırakmasının sahnesidir.

Başka âyetler ölçeği daha da büyütür: "Rabbinin katında bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir" (Hac, 47). İlahi katta zamanın ölçüsünün insanınkinden farklı olduğunu bildirir. Meleklerin ve Ruh'un yükseldiği bir gün ise elli bin yıl kadardır (Meâric, 4). Yani, bu ayet-i kerimeler, ilahî boyuttaki veya farklı âlemlerdeki zaman ölçüsünün, insanların dünyada kullandığı zaman ölçüsünden çok farklı olduğunu vurgular. İnsanların "1000 yıl" olarak sayıp yaşadığı uzun bir süre, ilahî katın veya farklı boyutların tek bir gününe denk gelebilmektedir.

Yani, Bast-ı zaman; kısa bir zaman diliminin çok uzun bir zaman ölçüsüne karşılık gelmesi veya zamanın farklı bir ölçekte yaşanmasıdır. Özel görelilikte, bu, görünür âlemde, artan hıza bağlı olarak zamanın genişlemesine karşılık gelir.

Risale-i Nur Külliyatı’ndan, Lem’alar, 3. Lem’a, 3. Nükte’de [1], “…. Hem şu hakikate bina edilen beyne'l‑evliyâ kesretle vukû bulmuş olan “bast‑ı zaman” hâdiseleridir. Bazı evliyâ bir dakikada bir günlük işi görmüş, bazıları bir saatte bir sene vazifesini yapmış, bazıları bir dakikada bir hatme‑i Kur'âniye’yi okumuş olduklarını rivâyet edip ihbar ediyorlar. Böyle ehl‑i hak ve sıdk, bilerek kizbe elbette tenezzül etmezler. Hem o derece hadsiz ve kesretli bir tevâtürle “bast‑ı zaman” hakikatini aynen müşâhede ettikleri medâr-ı şüphe olamaz.”

“Şu bast‑ı zaman [1], herkesçe musaddak bir nev'i rüyada görünüyor. Bazen bir dakikada insanın gördüğü rüyayı, geçirdiği ahvâli, konuştuğu sözleri, gördüğü lezzetleri veya çektiği elemleri görmek için, yakaza âleminde bir gün, belki günler lâzımdır.”

“… Leyle‑i Kadir gibi bir tek gece, seksen küsûr seneden ibaret olan bin ay hükmünde olduğunu, nass‑ı Kur'ân gösteriyor. Hem bu hakikate işâret eden, ehl‑i velâyet ve hakikat beyninde bir düstur‑u muhakkak olan “bast‑ı zaman” sırrıyla, çok seneler hükmünde olan birkaç dakikalık zaman-ı Mîraç, bu hakikatin vücûdunu ispat eder ve bilfiil vukûunu gösteriyor. Mîrâc’ın birkaç saat müddeti, binler seneler hükmünde vüs'ati ve ihâtası ve uzunluğu vardır. Çünkü O, Mîraç yoluyla bekâ âlemine girdi. Bekâ âleminin birkaç dakikası, şu dünyanın binler senesini tazammun etmiştir [1].”

Bu âyetleri bir fizik........

© Risale Haber