İnsanlığın israf esaretinden kurtuluşu mümkün mü?
İktisadın insana yaklaşımında temel varsayım insanın rasyonel olduğu varsayımıdır. Rasyonel davranış aklı doğru kullanarak hareket etmeyi gerektirir.
İsraf; para, mal, enerji, su, yiyecek gibi somut kaynakların yanı sıra; zaman, akıl, yetenek gibi soyut değerlerin de gereğinden fazla, yanlış veya verimsiz kullanılması, tüketilmesi israf olarak tanımlanır. İnsan aklını yanlış kullanarak psikolojisine, sağlığına, ekonomisine ve çevreye zararı dokunan davranışlar içinde bulunabilir. Bu davranışlardan birisi de israftır. İsrafın fert ve toplum hayatındaki zararları günümüzde dünyanın gündemini meşgul etmekte kalıcı çözüm yolları için ülkeler çaba sarf etmektedir.
İsraf, şuursuz bir harcama, kaynakların yok edilmesidir. Hiçbir kaynak sınırsız değildir. İsraf, tasarrufun dolayısıyla yatırımın ve üretim ekonomisinin düşmanıdır.
Ülkelerin gelişmesi için, üretimin artırılması, toplumsal çıkarların ön plana çıkarılması, kalkınma ve refahın sağlanması, üretim kaynakların etkin ve verimli kullanılması hayati önem taşımaktadır.
İsrafın ortadan kaldırılması ve üretim faktörlerinin verimli kullanılarak üretimin artırılması için çalışılırken, faydasız harcamaya yol açan faktörlerle mücadele edilmesi herkesin görevidir. Diğer taraftan, israfla mücadele, iktisatlı, tasarruflu yaşama toplumun faydasına olacak bir davranıştır. İsraf insanların ortak malına tecavüzdür.
“İktisatsızlık (israf) yüzünden müstehlikler (tüketiciler) çoğalır, müstahsiller (üreticiler) azalır. Herkes gözünü hükümet kapısına diker. O vakit hayat-ı içtimâiyenin (sosyal hayatın) medarı olan san’at, ticaret, ziraat tenakus (azalır, eksilir) eder. O millet de tedennî edip (gerileyip) sükût eder, fakir düşer.”[1] Düşüncesi israfın üretim faktörlerini, reel üretimi olumsuz etkileyerek, halkı fakirleştireceğini ve yatırımların düşmesi sonucu reel üretimin düşeceğini sonuçta gelir dağılımını olumsuz etkileyeceğini ifade etmektedir. Bu düşünce üretim ekonomisini temelini özetlemektedir.
Tüketici davranışında israf, hem mikro iktisat açısından, ferdin tüketim ve tasarruf dengelerini bozar, hem de makro iktisat açısından kaynakların dağılımını ve ekonomideki tasarruf ve tüketim oranlarını etkiler. Sonuçta yatırımlar düşeceğinden milli gelir olumsuz yönde etkilenir. Uluslararası sahada da gelir dengelerinin bozulmasına yol açar.
İsraf Batılı kapitalist toplumlarda kendini yaygın olarak göstermektedir. Batı dünyası sömürgeci dış politikanın sağladığı iktisadî imkânlarla, refah toplumu olma vasfını, günümüze kadar muhafaza etmiştir. Fakat Batı insanının alışık olduğu lüks ve israfa dayalı yaşayış, bugün her bakımdan bunalıma doğru gitmektedir.
Sömürgeci Batı toplumları sömürdükleri kaynakları tüketirken israf hastalığına yakalanmışlardır. Bu hastalık küreselleşme aracılığıyla bütün dünyaya yayılmaktadır. Tüketim çılgınlığı, dünyada israf ekonomisinin hüküm sürmesine sebep olmaktadır. Kapitalist sistemde insanlar devamlı tüketime teşvik edilmektedir. İnsanın hırsı, doyumsuzluğu çevre ve tabiatı kirlenmekte, hem de kaynaklar tüketilmektedir. Ekolojik kriz olarak adlandırabileceğimiz çevre kirliliği ve küresel ısınma sorunlarının temelinde tüketimde ki israf yatmaktadır. Çözüm ihtiyaç kadar tüketimdir.
Kapitalizmde ihtiyaca göre üretim değil, üretime göre ihtiyaç prensibinden hareket edilir. Burada zaruri olmayan ihtiyaçlar zaruri gibi gösterilmektedir. Kapitalizm bu sebeple bir israf sistemidir. Tüketim ekonomisini esas alan kapitalizm, tasarrufu değil daha fazla kazanmak için israfı teşvik eder, “kullan, at ve yenisini al” fikrini topluma kabul ettirir. Kazancından fazla harcamaya teşvik edilen insanlar sonunda israfa alışırlar, helal-haram demeden para kazanma hırsına kapılırlar. Parası yeterli olmayanlar faizin pençesine düşer, bankaların faizli kredi bataklığına saplanır ve sonunda her şeyini kaybedip fakirleşirler.
İnsan israfla tüketirken tükeniyor
İsraf yalnız finansal kaynakları kullanarak maddi ihtiyaçların çeşitlendirilerek aşırı tüketilmesi değildir. İnsanın hayatı da bir kaynaktır. Hangi alanda olursa olsun kaynakların gereğinden fazla, yanlış ve verimsiz kullanılması israfa yol açmaktadır. 21. Yüzyılda zaman israfının zirvesi yaşanıyor. İnternet hayatımıza girdikten sonra bu gerçeği yaşamaya başladık. İnsanların internette, sosyal medyada geçirdikleri zaman, bilhassa bu zamanın insanın yeteneklerini kendine ve topluma zararlı mecralarda geçirmesi israfın esaretinin göstergesidir. Bu esaret başta gençler olmak üzere, insanlar arasındaki ilişkileri, sıcaklığı, sevgiyi tüketti. İnsanlar bireyselleşti. Yapay zekânın doğru kullanılmaması, hazır bilginin akıl süzgecinden geçirilmeden kullanılması, insan okumayarak en önemli hazinesi olan aklını da tüketmeye başladı. Aklın tükenmesi çölleşmesidir. Çölleşen akıl doğru düşünce üretemez, yanlışlara sapar. Su, ekmek, gıda veya para gibi maddî varlıkların yanı sıra, insana verilen potansiyel düşünce gücünü tefekkür ve helal dairede kullanmak gerekirken, nefsin haram istekleri, (içki, kumar, zina, uyuşturucu vb.) haksız kazanç (faiz, rüşvet, şans ve bahis oyunları vb.) veya kısır çekişmeler doğrultusunda kullanması aklın israfıdır. Aklın israfı insanı yanlış yollara götürür. Kamu ve özel sektörde yapılan usulsüzlükler, yolsuzluklar, ihaleye fesat karıştırmalar, rüşvetler, tacizler, tecavüzler, borsada fiyat manipülasyonları yapılarak fon dolandırıcılığının ortaya çıkması aklın israfıdır, ahlaki çöküştür. Başkasının hakkını yiyerek kazanılan bir servet, sahibini zengin kılmaz, yalnızca aklını israf ettiği için ahlâken iflas ettirir. Bu israf ve iflas insanı fıtratından uzaklaştırıyor. Hedefsiz, kullanılan, nefsinin, şehvetinin esiri, insanlara zarar veren bir varlık şekline sokuyor. Sadece tüketiyoruz, malları aşırı tüketiyoruz, zamanı, aklımızı verimsiz, yanlış alanlarda tüketiyoruz. Tüketirken haz aldığımızı, mutlu olduğumuzu sanıyoruz. İnsanlık israf ve iflas girdabının içinde tükeniyor. Tükenen insanlar istedikleri huzuru yaşayamıyorlar.
İsraf fakirliğin, açlığın düşmanıdır.
İsraf fakirliğin, açlığın düşmanıdır. Ekmek başta olmak üzere, bütün dünyada gıda maddelerinin sorumsuzca israfını fertler ve toplumlar yaşıyor. ABD’de sebze ve meyvelerin üçte ikisinin çöpe atıldığını rakamlar söylüyor. Ekmek ve gıda israfı, dünya çapında önemli bir problem haline gelen fakirlik, açlık ve yetersiz beslenmenin önünde bir engel teşkil etmektedir.
Bugün dünyanın en önemli meselelerinden biri fakirlik ve açlıktır. Açlık ve fakirliğin dünyada bir milyardan fazla insanı etkilediğini araştırmacılar söylüyor. Dünyada gıdanın üçte birinin israf olarak çöpe gittiği de söyleniyor. Bu israf önlendiğinde fakir ve aç insanları doyurmanın mümkün olduğu da bir gerçektir.
Dünyayı yönetenlerin kaynakları yanlış yerde kullandıkları alanların başında silahlanma gelmektedir. Dünyanın zenginlikleri insanları yaşatmak için değil, öldürmek için kullanılıyor. Silahlanmaya da israfın bir başka yönü olarak bakılabilir. Açlık tehlikesi tehlikeli boyutlara ulaşırken, ülkelerin silahlanmaya harcadıkları paralar her yıl artarak devam ediyor.
21. yüzyılda insanlık kapitalizmin iki hediyesinin sonucunu yaşıyor. Bir yanda açlıktan milyonlarca insan ölürken diğer yanda aşırı yemekten de neredeyse o........
