İnsan, zamanı yalnızca yaşayıp tüketen bir varlık değildir. O, yaşadığı her ânı mânâsıyla birlikte içinde taşıyan; geçmişiyle yüzleşebilen, bugünü onunla tartan ve geleceğini ona göre şekillendiren bir muhataptır. Bu muhafaza ve yüzleşme faaliyeti, sıradan bir biyolojik kayıt değil; derin bir hikmet ve adalet nizamının neticesidir.

Risale-i Nur bu hakikati veciz bir ifadeyle dile getirir:

“İnsanın haşirde muhakemesi için neşir olacak olan defter-i a‘mâlinin bir küçük senedi olarak her vakit hatırlatmak sırrıyla her insanın eline vererek dimâğının cebine koyan bir ezelî hikmet…” (Asâ-yı Mûsâ, s. 28)

Bu mehaz, hafızayı yalnız psikolojik bir yeti olarak değil; insanın mahiyetine yerleştirilmiş emanetli bir sır olarak ele alır. Burada üç kavram birlikte nazara verilir: hafıza, dimâğ ve ceb. Bu üçlü, insanın zamanla, kaderle ve nihayet adaletle olan irtibatını açan bir anahtar hükmündedir.

Bilim, hafızayı çoğu zaman beynin sinaptik faaliyetleriyle açıklar. Bu izahlar, beynin maddî işleyişini tasvir etmede kıymetli olmakla birlikte, hatırlamanın mânâ boyutunu bütünüyle kuşatamaz. Risale-i Nur’un kullandığı “dimâğ” kavramı bu noktada devreye girer.

Beyin, maddî bir organdır; değişir, eskir ve hücreleri yenilenir. Dimâğ ise bu maddî yapıyı alet olarak kullanan; idrak, şuur ve anlamlandırmanın merkezinde bulunan latif bir sahadır. Beyin dimâğın aleti, dimâğ ise beynin arkasındaki mânâ merkezidir. Nasıl ki göz görmek değildir, kulak işitmek değildir; beyin de tek başına idrak değildir.

Bu ayrım, hafızanın mahiyetini anlamada belirleyicidir. Zira insan, yıllar önce yaşadığı bir hâdiseyi yalnız görüntüsüyle değil; aynı duygusu, aynı vicdanî ağırlığı ve aynı mânâsıyla hatırlayabilmektedir. Oysa beynin hücreleri değişmekte, maddî yapı sürekli yenilenmektedir. Demek ki hafıza, bu değişime rağmen korunan; maddeye indirgenemeyen bir yön taşımaktadır.

Metinde geçen “ceb” kelimesi sıradan bir benzetme değildir. Cep; küçük, gizli ve hususîdir. İnsan en kıymetli eşyasını cebinde taşır. Bu mecaz, hafızanın fizikî hacmiyle manası arasındaki dikkat çekici orantısızlığa işaret eder.

Hafıza her şeyi kaydetmez, her şeyi silmez, her şeyi aynı anda hatırlatmaz. Hatırlama, ihtiyaca göre ve zamanında gerçekleşir. Bir ses, bir koku yahut bir hâdise; yıllardır saklı duran bir hatırayı bir anda gün yüzüne çıkarabilir. Bu seçicilik ve zamanlama, hafızanın kör bir depo değil; hikmetle işleyen bir muhafaza olduğunu gösterir.

Bu yönüyle hafıza, yalnız geçmişi saklayan bir arşiv değil; insanın bugününü ve istikametini belirleyen bir emanet hâline gelir. Hikmet, her şeyi yerli yerinde, ölçüyle ve neticeye bakan bir tarzda yapmaktır. Hafızanın işleyişi bu tarifle tam bir uyum içindedir. Hafıza acıyı tamamen silmez; ibret için saklar. Lezzeti sabitlemez ki insan dünyaya bağlanmasın. Yanlışı hatırlatır ki tekrar edilmesin; doğruyu hatırlatır ki istikamet bulunsun. Bu denge, Hikmet-i Ezeliyenin ve Hakîm isminin muktezasıdır.

Hafıza aynı zamanda insanı yüzleştirir. İnsan yaptığı bir yanlışı inkâr etmek ister; fakat hafıza vicdanla birleştiğinde iç muhakeme başlar. Bu yüzden insanı geceleri uyutmayan şey çoğu zaman dış bir ceza değil; hafızanın hükmüdür. Bu noktada hafıza, insanın kendi nefsine karşı işleyen bir iç mahkeme gibidir. Bu mahkeme, Hakem isminin bir tecellisi olarak fiilleri tartar, niyetleri sorgular ve insanı kendi gerçeğiyle karşı karşıya bırakır.

Hafızanın dimâğın cebine konulması, meselenin yalnız hikmet boyutunu değil; adalet boyutunu da açar. Zira adalet, fiillerin zayi edilmemesini ister. Eğer insan fiilleri kaybolsa, yaşananlar silinse ve hatıralar yok olsa; hakiki adalet........

© Risale Haber