Tanımlanan bir eşya için ilk sorulan, onun yeridir.

Meselâ evdeki bir eşya için, konum alacağı yeri sorarız:

“Şu masa evin neresinde olmalı?”

Lakin bu istenilecek yer, mutlak bir nokta değildir. Bir eşyanın yeri, ancak neye göre belirlendiği ortaya konulduğunda anlam kazanır. Zira “nerede?” suali, tek başına bir nokta sormaz; o eşyanın bütüne göre durumunu, çevresiyle kurduğu nisbeti ve içinde bulunduğu bağlamı da ima eder.

Dikkat derinleştikçe fark edilir ki “nerede?” suali tek başına yeterli değildir. Çünkü bir eşya yalnızca bir noktada bulunmaz; bir yön içinde durur ve bir süreç içinde görünür. Bu sebeple bu soru, kendiliğinden genişler ve şu hâli alır:

“Hangi yönde ve hangi safhada?”

Zira konum, tek başına bir nokta değil; istikamet ve süreçle anlam kazanan bir nisbettir.

İnsan önce bulunduğu odada eşyaya bakar; sonra camdan dışarı yönelir. Gözü gökyüzüne ilişir; ardından fezanın enginliğine açılır. Bu geçiş, yer değiştirmekten ziyade bakışın genişlemesidir. Oda içinde kurulan “nerede?” sorusu, camla birlikte dışarı taşar; gökyüzünde yön kazanır; uzayda ise bütüne nisbetle yeniden anlamlanır.

Yer değişirken aslında mesele değişmez. Ölçek büyür; fakat yerin istikametle ve nisbetle belirlenmesi aynı prensiple devam eder. Bir eşyanın yeri; ister bir oda içinde, ister bir şehirde, ister yeryüzünde, ister uzayda ele alınsın, daima bir merkeze göre yönü ve nisbetiyle tayin edilir.

Nitekim Risale-i Nur’da ifade edildiği gibi:

“Cenab-ı Hakk'ın şu gayr-ı mütenahî fezada çok âlemleri vardır.” (İşârât-ül İ'caz 18.sh)

Bu ifade, uzayın boş ve manasız bir saha değil; çok farklı âlemlerin bulunduğu, yer ve nisbetin farklı mertebelerde tecellî ettiği bir alan olduğunu gösterir. Böyle bir fezada yer meselesi, artık sezgiyle değil; daha kuşatıcı bir dil ile ifade edilmeye muhtaçtır.

Gündelik hayatta da bu hakikat basit gözlemlerle de görülebilmektedir. Mesela aynı uzaklıkta bulunan iki şey, farklı yönlerde durdukları için bütünüyle farklı yerlerde kabul edilir. Demek ki yer dediğimiz şey, yalnızca mesafeyle değil; yönle belirlenir.

Bir eşyanın yeri tarif edilirken aslında yapılan, onun hangi tarafa doğru ve nasıl konumlandığını belirtmektir.

Mesafe, ancak bu yönlenme içinde anlam kazanır. Yönü dikkate alınmayan bir mesafe, yer tayini için yetersizdir.

Matematikte gördüğümüz........

© Risale Haber