Bəzən tarixdə elə bir cümlə peyda olur ki, o, arxasınca bütöv bir dövrün qapısını açır. Türkiyənin mərhum prezidenti Turqut Özal haqqında professor, onun və digər dörd prezidentin müşaviri olmuş Mim Kemal Ökenin TRT-yə danışdığı bir xatirə də məhz belə cümlələrdəndir. Bu söhbət 1991-ci ildə, Körfəz müharibəsinin ən qızğın vaxtında baş verir.

Gecə edilən zəng

Sovet İttifaqı dağılır. Qafqazda yeni dövlətlər meydana çıxır. Azərbaycan müstəqilliyə doğru gedir. İraqın ərazi bütövlüyü sual altına düşür. Türkiyənin qarşısında isə yüz ildən bəri görünməmiş bir geosiyasi imkan yaranır.

Və həmin vaxt Turqut Özal gecə saat 2-də Antalyada istirahət edən müşaviri Mim Kemal Ökeyə zəng edir. Sual sadədir, amma arxasında nəhəng bir xəritə dayanır:

“Mosul və Osmanlı ilə bağlı yazdığın kitab qarşımda. Oxumağa vaxtım yoxdur. Sualıma konkret cavab ver: sabah səhər Mosula girsək, hansı tarixi və hüquqi arqumentlərimiz olar?”

Öke çaşır. Özal isə tələsmir. Öke anlayır – məsələ sadəcə Mosula girmək deyil. Söhbət Türkiyənin qarşıdakı onilliklərdə hansı dövlətə çevriləcəyindən gedir.

Mim Kemal iki həftə ərzində bu barədə geniş hesabat hazırlayacağını deyir. Telefonun dəstəyindən Özalın bir qədər sərt səsi gəlir: “Mim, iki saat vaxtın var”.

Mim Kemal Öke materialı hazırlayır, faksla Turqut Özala göndərir və dərhal Ankaraya uçur.

Turqut Özal

Turqut Özalın kabinetində cızılan plan

Səhər tezdən prezidentin kabinetində “Mosul məsələsi” müzakirə edilir. Ökenin sözlərinə görə, o, Özaldan Mosula müdaxilə etmək qərarının nə qədər ciddi olub-olmadığını soruşur.

Özal cavab verir: “Bəli, qərarlıyam”.

Osmanlı və Yaxın Şərq tarixinin ən mahir bilicilərindən olan Öke daha bir sual verir: “Mosula girsək, çıxmağı da düşünürük?”

Özal gülümsəyir: “Xeyr”.

Öke bu dəfə daha mühüm sual verir: “Amerikanın razılığı varmı?”

Cavab: “Vizanı aldım”.

Daha sonra Öke bir daha soruşur: “Bu müdaxilə müvəqqətidir, yoxsa daimi?”

Cavab daha da sensasiyalıdır: “Daimi”.

Burada söhbət artıq bir hərbi əməliyyatdan yox, dünya xəritəsinin dəyişdirilməsindən gedir. Lakin Özal bunun nəticələrini də hesablayır. Mosul Türkiyəyə qoşulsa, Türkiyənin daxilində kürd əhalinin xüsusi çəkisi ciddi şəkildə artacaq. Bunun siyasi nəticəsi nə olacaq?

Öke də anlayır ki, Özal Türkiyənin federativ sistemə keçməsi ideyası barədə düşünür. Və bundan sonra söhbətin ən maraqlı hissəsi başlayır.

Öke deyir ki, iki vahidli federasiya problem yarada bilər. Çünki bu, ərazi və əhali balansını pozacaq.

Özal isə “İkidən artıq düşünürəm, Mim. Sən tap”, deyir.

Öke birinci variantı səsləndirir: “KKTC” (Şimali Kipr Türk Respublikası).

Özalın cavabı: “Beləliklə, Kıbrıs məsələsini də həll edərəm”.

Və sonra Öke bir cümlə ilə söhbətin istiqamətini dəyişir: “Bir dənə daha var”.

Öke düşünür və cavabı verir: “Naxçıvan?”

Mim Kemal Öke

Klassik ilhaq, yoxsa dördlü federasiya?

Söhbət Naxçıvanın da daxil olduğu dördlü federasiya modelinə keçir. Özalın buna “bəli” dediyi və bununla yanaşı, Türkiyədə prezidentlik sisteminə keçidi nəzərdə tutduğu nəql edilir. Bu, adi bir siyasi fantaziya kimi də düşünülə bilər. Amma bir problem var – bu sözləri söyləyən adam təsadüfi şahid deyil. Mim Kemal Öke Özalın prezidentliyi dövründə onunla çalışmış akademik və məsləhətçi idi. Öke ölkənin ən ləyaqətli ziyalılarından biri hesab edilir. O, bu söhbəti illər sonra mətbuata danışıb. Deməli, qarşımızda ən azı Özalın ətrafında dolaşan real geosiyasi düşüncənin şahid ifadəsi var.

Amma burada bir mühüm düzəliş etmək lazımdır. Özal Naxçıvanı Türkiyəyə birləşdirməyi düşünürdü, yoxsa........

© Qaynar