İNSAN, İYİLİK VE KÖTÜLÜK

İnsan, fıtratı gereği hem iyiliğe hem de kötülüğe yönelme potansiyeline; akıl ve iradeye  sahip olan ve  bu nedenle de  eylemlerinde tercih  yapabilen bir varlıktır.  Ne var ki insanın bu potansiyele sahip oluşu, onun peşinen iyiliğe ya da kötülüğe mahkûm edildiği anlamına gelmemektedir. Zira hem iyilik, hem de kötülük, insanın kendi iradesiyle yaptığı tercihlere bağlı bir olgudur. Bu nedenledir ki insan, sahip olduğu bu fıtrî yeti ile kötülüğü tercih edebildiği gibi, aklını kullanması, vicdanın sesini dinlemesi ve iradesiyle iyiliği de tercih edebilmekte ve bunu davranışlarına dönüştürebilmektedir. Çünkü sahip olduğu fıtrat, insana bu imkânı vermektedir.               

Dolayısıyla da insanın sahip olduğu potansiyel duygular, onu etkilemekte ve yönlendirmekte; akıl, doğru ile yanlışı ayırt etmekte; vicdan, onu uyarmakta; vahiy, ölçü ve rehberlik sunmakta; irade ise iyi ile kötü arasında tercih yapmaktadır. Bunun sonucunda ortaya çıkan her davranış, insanı sorumlu bir varlık hâline getirmektedir. Zira bir yetiye ve bir imkâna sahip olmakla o imkânı kullanmak aynı şey değildir. Allah, insana yaradılışında bu imkânı verdiği gibi, bu imkânı kullanıp kullanmama iradesini de vermiştir. Bu nedenle insan, iyiliği de kötülüğü de tercih edebilmektedir. Tıpkı servet sahibi bir insanın servetini hayır işlerinde kullanabildiği gibi şerli işlerde de kullanabilmesi gibi. Burada önemli olan, kötülüğün mümkün olması ile kötülüğün zorunlu olması arasındaki farkı görebilmektir.

Nitekim Allah, insanı kötülük yapmaya mecbur eden bir varlık olarak değil, tercih yapabilecek bir varlık olarak yaratmıştır. Bu nedenledir ki Kur’an, “İsteyen inansın, isteyen inanmasın”[1]; “Biz ona iki yolu da gösterdik” [2]; “İster şükreder, isterse nankörlük eder.”[3] sözleriyle de bu konuya bir açıklık getirmektedir. Dolayısıyla kötülüğün mümkün olması, insanın özgür olmasının bir sonucu olsa da gerçekleşmesi insanın tercihine bağlı bir durumdur.  Çünkü insanın özgür olabilmesi için tercih edebileceği imkânların bulunması gerekmektedir. Sadece iyiliğin olduğu, fakat kötülüğün olmadığı bir yerde iradeden ve tercihten asla söz edilemez. Şayet insan sadece iyiliği seçmeye zorlanan bir varlık olsaydı, yaptığı iyiliğin ahlâkî değerinden de söz edilemezdi. Zira zorunlu olarak yapılan bir davranış, özgür bir irade ve tercihle yapılan bir davranış değildir. Bu tercih sebebiyledir ki  insan,  yaptıklarından sorumlu tutulmaktadır, şayet insanın böyle bir tercih yapabilme iradesi olmasaydı, yaptıklarından da sorumlu olmazdı.

Bu nedenle insanın fıtrî yapısı ve sahip olduğu potansiyel, bütün davranışlarının başlangıç noktasıdır. Ahlâk  ise bu imkânın eğitim, tecrübe ve irade yoluyla geliştirilmesini ifade eder.  Zira insan, fıtratında bulunan iyilik yönünü geliştirebildiği gibi, sahip olduğu imkânları yanlış kullanarak kötülüğe de yönelebilmekte ve onu  geliştirmektedir. Bu sebeple insanın ahlâkî gelişiminde aile, eğitim, çevre, bilgi ve tecrübenin yanı sıra dinin de önemli bir rolü bulunmaktadır.

Zira din, insan aklını ve vicdanını besleyen, doğru ile yanlış konusunda ölçüler veren ve insanın iradesini doğru yönde kullanmasını isteyen ilke ve kurallar koymakta; dolayısıyla  da insanın fıtratını koruyan, geliştiren ve onu doğru istikamete yönelten ilahî bir rehber olmaktadır. Bu yönüyle din, insanı sadece kötülükten sakındırmakla kalmamakta; aynı zamanda iyiliği gerçekleştirmeye ve onu hayatında bir değer hâline getirmeye de teşvik edip yönlendirmektedir.

Konuya bu açıdan bakıldığında kötülüğü, insanın  kendisini iyiliğe yönlendiren  duygularından uzaklaşarak sahip olduğu  yetilerini yanlış yönde........

© Mir'at Haber