KUR’AN’DA RÜŞD KAVRAMI

Türkçe’de Kur’an bağlamından kopartılarak yanlış veya eksik anlaşılan, yani kendisine yazık edilen kavramlardan biri de, rüşd, reşid, râşid ile aynı kökten gelen ‘irşad’ ve ‘mürşid’ kavramlarıdır. Bu yazıda ilk üçünü, bir sonraki yazıda da irşad ve mürşid’i açıklamaya çalışacağız.    

‘Rüşd’, ‘reşid’, ‘râşid’ ve ‘irşad’ın geldiği ‘raşede’ fiili; sözlükte doğru yolu bulup ona girmek ve onda sebat etmek demektir.

Buradan hareketle ona aklı başında olmak, ne yaptığını bilmek, akıl ve ilimle hareket ederek en doğrusunu yapmak manası da verilmiş.

Bir başka deyişle ‘raşede’ manevi olarak doğru yola girmek, akıl ve ruh bakımından olgunlaşmak, iyi ve doğru olan şeyleri yapabilme olgunluğuna ulaşmak demektir. (İbni Manzur. Lisânu’l-Arab, 6/157. el-Isfehânî, R. el-Müfredât, s: 275)

Bu fiilin masdarı ‘rüşd’, aynı zamanda hak yolunda sağlam, sabırlı ve tam bir isabetle dosdoğru gitmektir.

‘Raşede’ fiili ve bunun türevleri Kur’an’da 19 yerde geçmektedir.

‘Rüşd’, kavram olarak, ‘ğayy’ın, yani şaşırmanın, sapıtmanın, doğru yolu bilememenin zıddıdır (Bekara 2/256), doğruluktur, yani istikamet üzere olmaktır.

Türkçede kullanılan ‘rüşdünü isbat etmek’, ‘rüşdüne ermek’, ‘reşid olmak’ deyimleri, kişinin aklını iyi kullanması, doğru olan şeyi yapabilme, doğruyu yanlıştan, faydalıyı zararlıdan ayırdetme, iyi olan şeyleri tercih edebilme olgunluğuna ulaşmayı ifade eder.

Aklını ve fehmetme yeteneğini iyi kullanmayanlara “rüşd sahibi değil”, “henüz rüşdüne ermedi” derler. 

Kur’an’da bu anlamda kullanılıyor. Mesela:

“Mûsâ ona; “sana öğretilen bilgilerden bana, doğruya iletici bir bilgi (rüşd) öğretmen için sana tabi olayım mı?” dedi.” (Kehf 18/66)

İslâm aynı zamanda “rüşd yoludur (sebîlü’r-rüşd’tür)”. Yani doğruyu gösteren, akla en uygun olan ve en faydalıya ulaştıran hidâyet yoludur.

Bunun zıddı olan ‘ğayy’ hâli, sapıklıktır, azgınlıktır, doğru yoldan ve faydalı olandan ayrılmadır. İnsan çeşitli sebeplerle Allah’ın gösterdiği yoldan ayrılır, başka yol tutarsa buna «sebilu’l-ğayy-sapmışlık yolu» denir.

Ğayy, ‘ğa-va’ fiilinden gelir. Bu da azmak, sapmak, yoldan çıkmak anlamındadır.

Kur’an, ‘rüşd’ kelimesini Hakk din olan İslâm’ın yerine veya onun sıfatı olarak kullanıyor.

“Dinde zorlama yoktur. Gerçekte rüşd (doğru yol) ile ğayy........

© Mir'at Haber