YENİDEN İSLÂMÎ MEDENİYET MÜMKÜN MÜ? 2 – İTİRAZDAN İNŞAYA: YENİDEN İSLÂMÎ MEDENİYET NASIL MÜMKÜN OLUR?
Yeniden İslâmî Medeniyet Mümkün mü? – 2 İTİRAZDAN İNŞAYA: YENİDEN İSLÂMÎ MEDENİYET NASIL MÜMKÜN OLUR?
Modern medeniyetin insanı, bilgiyi, ekonomiyi, şehri, aileyi, tabiatı ve iktidarı hangi açmazlara sürüklediğini görmek önemlidir; fakat yalnızca eleştiri üzerinden bir gelecek kurulamaz. Bir medeniyet, karşı olduğu şeylerle değil, kendi hakikat tasavvuru ve kurucu ilkeleriyle doğar. Bu nedenle İslâmî medeniyet meselesini konuşurken sürekli “Batı ne yaptı, modern dünya nerede yanlış yaptı?” sorularının etrafında dönmek bizi savunmacı bir düşünceye mahkûm eder. Asıl yapılması gereken, İslâm’ın insan, hayat, bilgi, ahlâk, adalet, ekonomi, siyaset, aile, şehir, tabiat, sanat ve gelecek hakkında ne söylediğini yeniden bütünlüklü biçimde ortaya koymak ve bu ilkeleri çağın şartları içerisinde kurumlaştırmaktır. Yeniden İslâmî medeniyet, modern dünyaya öfke duymanın değil; başka türlü bir hayatın gerçekten mümkün olduğuna inanmanın ve onu adım adım inşa etmenin adı olmak zorundadır.
İslâm medeniyetinden söz ettiğimizde geçmişte kurulmuş şehirleri, sarayları, medreseleri, camileri, kütüphaneleri ve devletleri hatırlamak kolaydır. Fakat medeniyeti tarihî biçimlere indirgersek onu müzeye dönüştürürüz. İslâm medeniyetinin özü Endülüs mimarisi, Osmanlı kubbesi, Selçuklu taş işçiliği veya Abbasî sarayı değildir. Bunlar belirli dönemlerde ortaya çıkmış tarihî tezahürlerdir. Asıl belirleyici olan, bütün bu yapıların arkasında bulunan tevhid merkezli dünya görüşüdür. Bu nedenle yeniden İslâm medeniyeti kurmak geçmişi kopyalamak değil, geçmişi doğuran kurucu zihni yeniden üretmektir. Tarih bize ilham verir, fakat gelecek için hazır kalıp vermez. Bugünün insanı yapay zekâ, genetik teknoloji, küresel finans, dijital iletişim, kentleşme, iklim krizi ve yeni siyasal yapılarla karşı karşıyadır. İslâm medeniyetinin yeniden doğuşu, bu meselelerden kaçmakla değil, kendi ilkelerinden hareket ederek onlara yeni cevaplar üretmekle mümkün olacaktır.
TEVHİD: MEDENİYETİN KURUCU MERKEZİ
İslâm medeniyetinin ilk ve vazgeçilmez ilkesi tevhiddir. Tevhid yalnızca “Allah birdir” şeklinde ifade edilen itikadî bir kabul değildir; aynı zamanda hayatın parçalanmasına karşı bütünlük ilkesidir. Allah’ın egemenliği kabul edildiğinde insan hayatını birbirinden bağımsız alanlara ayırması mümkün olmaz. Din yalnızca ibadet saatlerinin konusu, ekonomi yalnızca kârın alanı, siyaset yalnızca iktidarın meselesi, eğitim yalnızca meslek hazırlığı, aile yalnızca özel hayat, ahlâk da bireysel tercih olarak görülemez. Tevhid, hayatın bütün alanlarının aynı hakikat ölçüsü altında yeniden anlamlandırılmasını gerektirir.
Bu bakımdan İslâm medeniyeti, insanın camide başka, pazarda başka, siyasette başka, ailede başka ahlâkla yaşadığı parçalanmış kişiliği kabul etmez. Bir insan ibadette Allah’ın hükmünü kabul edip ticarette hileyi meşru göremez; ailede merhametten söz edip çalışanına zulmedemez; adaletten konuşup kendi tarafına geldiğinde ayrıcalık talep edemez. Medeniyetin ilk şartı budur: İnanç ile hayat arasındaki mesafenin kapatılması.
Tevhid aynı zamanda insanın kendisini mutlaklaştırmasının önüne geçer. İnsan ne devletin, ne piyasanın, ne toplumun ne de başka bir insanın mutlak otoritesi altında yaratılmıştır. Mutlak olan yalnızca Allah’tır. Bu anlayış, iktidarı da serveti de bilgiyi de sınırlayan büyük bir ahlâk üretir. Çünkü hiçbir insan kendisini nihai hakikat kaynağı olarak göremez. Böylece tevhid, yalnızca kulluğun değil, insanın insana karşı özgürlüğünün de temelini oluşturur.
İNSAN: MEDENİYETİN İLK KURUMU
Yeni bir medeniyetin kurulması önce yeni binalar, yeni üniversiteler veya yeni devlet kurumları yapmakla başlamaz. Medeniyetin ilk kurumu insandır. Çünkü kurumları kuran, hukuku uygulayan, ekonomiyi yöneten, şehri tasarlayan, bilgiyi üreten ve iktidarı kullanan insandır. Eğer insanın iç dünyası değişmemişse kurulan sistemin adı değişse bile zihniyet aynı kalabilir.
Bu nedenle İslâmî medeniyetin ilk hedefi İslâmî şahsiyetin yeniden inşasıdır. Bu şahsiyet kendisini merkeze koyan değil, sorumluluk taşıyan; dünyayı mülkü değil emanet olarak gören; tüketmeyi hayat amacı yapmayan; serveti güç değil imtihan olarak gören; bilgiyi üstünlük değil sorumluluk sayan; iktidarı ayrıcalık değil hesap vesilesi bilen insandır.
Bugün medeniyet meselesinin en büyük açmazlarından biri, kurumların değişmesini isterken insanın değişmesini ihmal etmektir. Oysa rüşveti ahlâken reddetmeyen insanlar adalet sistemi kuramaz. Liyakate inanmayan insanlar adil kurum üretemez. Sürekli tüketmek isteyen insanlar dengeli ekonomi oluşturamaz. Çocuklarına zaman ayırmayan aileler gelecek nesil inşa edemez. Bu nedenle medeniyetin yeniden doğuşu, insanın kendi içindeki putlarla yüzleşmesiyle başlamalıdır: servet tutkusu, statü arzusu, güç sevgisi, gösteriş, kibir, korku ve rahatına düşkünlük.
Gerçek medeniyet insanın dünyayı değiştirmesinden önce kendisini değiştirebilme iradesidir.
AHLAK: YASANIN ÖTESİNDEKİ DÜZEN
Bir toplum yalnızca yasalarla ayakta kalamaz. Her davranışı kanunla kontrol etmeye çalışan toplum, zamanla ahlâkın yerini denetimle doldurmak zorunda kalır. Oysa güçlü medeniyetler yalnızca yasaklarla değil, insanın iç dünyasında oluşmuş doğru ve yanlış duygusuyla yaşarlar.
İslâm medeniyetinin ayırt edici özelliklerinden biri, ahlâkı hayatın bütün alanlarına taşımasıdır. Ekonominin ahlâkı vardır, siyasetin ahlâkı vardır, bilginin ahlâkı vardır, aile hayatının ahlâkı vardır, savaşın bile ahlâkı vardır.
Bir tüccarın müşterisini aldatmaması sadece ceza korkusuna bağlıysa burada hukuk vardır ama medeniyet henüz oluşmamıştır. İnsan kimse görmese de aldatmayı yanlış kabul ediyorsa medeniyet başlamıştır.
Bir yönetici kamu malına kimse fark etmese de dokunmuyorsa, bir bilim insanı sonuçlarını çarpıtmıyorsa, bir öğretmen öğrencisine yalnızca maaşı için değil sorumluluğu olduğu için emek veriyorsa, bir işveren çalışanının hakkını yasal zorlamanın ötesinde gözetiyorsa orada ahlâk kuruma dönüşmeye başlamış demektir.
İslâm medeniyetinin yeniden kuruluşu bu nedenle ahlâkın kamusal hayata geri dönmesini gerektirir.
BİLGİ: HAKİKATİ ARAYAN MEDENİYET
Bir medeniyetin yükselişi yalnızca ekonomik kaynaklarına değil, bilgi üretme kapasitesine bağlıdır. Fakat İslâmî bilgi anlayışı yalnızca veri toplamak veya teknik beceri kazanmak değildir. Bilgi insanın hakikati, yaratılışı, toplumu ve sorumluluğunu daha doğru anlamasına hizmet etmelidir.
Bugün Müslüman toplumların en ciddi sorunlarından biri bilgiyi büyük ölçüde tüketmeleri fakat yeterince üretmemeleridir. Teknolojiyi ithal etmek, teorileri tercüme etmek, yabancı üniversitelerin ürettiği kavramlarla kendi toplumunu açıklamaya çalışmak uzun vadede zihinsel bağımlılık oluşturur. Medeniyet ise kendi kavramlarını üretebilme kabiliyeti ister.
Bu nedenle yeni İslâm medeniyetinin üniversitesi yalnızca diploma dağıtan kurum olamaz. Üniversite fikir üretmeli, yeni sorular sormalı, kendi toplumunun meselelerini araştırmalı ve insanlığın ortak problemlerine yeni cevaplar geliştirmelidir.
Ekonomi alanında “Daha fazla nasıl büyürüz?” sorusu kadar “Nasıl adil........
