İslam dünyası neden geri kaldı? Bediüzzaman’ın bir asrı aşan uyarısı
Bir medeniyet, başkalarının gerisinde kaldığı için değil, kendi eksiklikleriyle yüzleşmekten kaçtığı zaman gerilemeye başlar.
İslam dünyasının son birkaç asırdır yaşadığı gerilemeyi anlamak için yalnızca Batı’nın yükselişine, sömürgeciliğe, dış müdahalelere veya tarihsel kırılmalara bakmak yeterli değildir. Bunlar elbette gerçeğin önemli parçalarıdır. Ancak bir medeniyetin kendi iç dünyasında neler yaşadığını, hangi düşünsel alışkanlıkların onu güçsüzleştirdiğini ve hangi yanlışların zamanla kurumsallaştığını sorgulamadan meselenin özüne ulaşmak mümkün değildir.
Bediüzzaman Said Nursî, 1911’de kaleme aldığı Muhakemât ve aynı dönemin fikrî atmosferini yansıtan Hutbe-i Şamiye ile tam da bu sorgulamayı yapıyordu. Onun derdi, yalnızca Batı karşısında gerileyen bir dünyanın kayıplarını sıralamak değildi. Asıl meselesi, İslam medeniyetinin kendi hakikatleriyle arasına neden mesafe koyduğunu, Müslümanların sahip oldukları büyük düşünsel mirasa rağmen neden yeni bir medeniyet hamlesi gerçekleştiremediklerini anlamaktı.
Aradan bir asırdan fazla zaman geçti. Fakat onun teşhis ettiği hastalıkların önemli bir kısmı bugün de karşımızda duruyor. Değişen, çoğu zaman hastalığın adı değil; kendisini gösterme biçimidir.
Cehalet, fakirlik ve ihtilaf: Bir medeniyetin üç büyük yarası
Bediüzzaman, Hutbe-i Şamiye’de İslam dünyasının temel problemlerini cehalet, zaruret ve ihtilaf kavramları etrafında ele alır. Bu üç kavram, yalnızca geçmişin toplumsal sorunlarını anlatmaz; aynı zamanda bugünün dünyasını anlamak için de güçlü bir düşünme çerçevesi sunar.
Cehalet, yalnızca okuma yazma bilmemek değildir. İnsan çok sayıda kitap okuyabilir, unvanlar taşıyabilir, kürsülerden konuşabilir; fakat düşüncesini sorgulamaya kapatmışsa, bilgiyi hakikati aramak yerine kendi kanaatini doğrulamak için kullanıyorsa cehaletin farklı bir biçimini yaşamaya devam eder. Çünkü asıl cehalet, bilginin yokluğundan önce, insanın bilmediğini fark edememesidir.
Zaruret, yalnızca yoksulluk değildir. Üretemeyen, bilim ve teknoloji geliştiremeyen, ekonomik bağımsızlığını güçlendiremeyen, kendi insan kaynağını değerlendiremeyen toplumların başkalarına bağımlılığıdır. Manevi değerlerini yücelttiğini söyleyen bir toplumun maddi hayatın gerektirdiği üretim, araştırma ve organizasyon kabiliyetlerini ihmal etmesi, ciddi bir çelişkidir.
İhtilaf ise farklı düşüncelerin varlığı değildir. Her farklılığı düşmanlığa dönüştürmek, kendi yorumunu dinin kendisiyle özdeşleştirmek, şahısları ve grupları hakikatin ölçüsü hâline getirmek, ortak iyiliği dar çevrelerin çıkarlarına feda etmektir.
Bir toplum bilmediğini öğrenerek, yoksulluğunu çalışarak ve üreterek aşabilir. Fakat birbirine güvenmeyen, enerjisini iç mücadelelerde tüketen, ortak meselelerde yan yana gelemeyen bir toplumun bu iki alanda ilerlemesi de güçleşir.
Çünkü cehalet aklı, zaruret imkânları, ihtilaf ise birlikte hareket etme iradesini zayıflatır.
Din ile bilimi karşı karşıya getirenler, ikisine de zarar verir
Bediüzzaman’ın düşüncesindeki en önemli çıkış noktalarından biri, din ilimleriyle fen bilimlerinin birbirinden koparılmasına yönelttiği eleştiridir. Onun eğitim anlayışında medrese, mektep ve tekke arasında kurulması gereken ilişkinin bozulması, yalnızca bir eğitim sistemi sorunu değil, bir medeniyet meselesidir.
Din ilimlerinden kopmuş bir eğitim, insanın anlam arayışını ve ahlaki sorumluluğunu ihmal edebilir. Bilimsel düşünceden uzaklaşmış bir din eğitimi ise evreni, tabiatı ve insanı anlamak için gerekli araştırma yöntemlerini ikinci plana itebilir. Manevi hayatı yalnızca duygu ve taklide indirgeyen yaklaşımlar da insanın aklını, iradesini ve üretkenliğini yeterince geliştiremeyebilir.
Bediüzzaman’ın meşhur yaklaşımıyla, medresenin vicdanı aydınlatan dini ilimleri ile mektebin aklı aydınlatan fen ilimleri birbirini tamamlamalıdır. Burada savunulan, bilimin dine tabi kılınması veya dinin bilim karşısında savunmasız bırakılması değildir. Asıl hedef, hakikatin farklı boyutlarını birbirine düşman ilan etmeyen bir zihniyet inşa etmektir.
Bugün de aynı soruyla karşı karşıyayız: Bilimsel başarıyı ahlaki sorumluluktan, dini duyarlılığı eleştirel düşünceden ayırarak nasıl sağlıklı bir medeniyet kurabiliriz?
Teknolojiyi kullanıp onu üreten zihniyeti geliştirmemek, bilginin sonuçlarından yararlanıp üretim süreçlerine katılmamak, eğitim kurumlarını çoğaltıp özgür düşünceyi yeterince geliştirememek, kalkınmanın önündeki temel engeller arasındadır.
Bir toplumun geleceği, yalnızca kaç okul açtığıyla değil, o okullarda nasıl insanlar yetiştirdiğiyle belirlenir. Soru sormaktan korkan, yanlış yapmaktan çekinen, otoriteyi sorgulamayı saygısızlık zanneden bir eğitim anlayışı, bilgi aktarabilir; fakat büyük fikirler ve yeni keşifler üretecek özgür zihniyetin gelişmesini zorlaştırır.
Ümitsizlik: Yenilgiyi kader sanmak
Bediüzzaman’ın Hutbe-i Şamiye’de üzerinde durduğu en önemli meselelerden biri yeistir. Onun ifadesiyle, “Yeis, mâni-i her kemâldir.” Yani ümitsizlik, her........
