İstanbul çeşmelerindeki mermer perdelerin ardında ne gizli? Uygur duvar resimlerinden Osmanlı taht odalarına, cami mihraplarından İstanbul sokaklarına uzanan ve "dünya ile öteki âlemi ayıran" o gizemli motifin izini sürüyoruz.

Gündelik yaşamın en zarif parçası olan çeşmeler, yüzyıllardır sadece su değil, dönemin ruhunu ve sanatsal akımlarını da geleceğe taşıyor. Dr. Deniz Demir’in İstanbul çeşmeleri üzerine yaptığı son araştırma, su mimarisinde Batılılaşma dönemiyle filizlenen gizemli bir motifi gün yüzüne çıkardı: Mermer ayna taşlarından sarkarak zamana meydan okuyan perde tasvirleri.

PERDENİN İKİ BİN YILLIK YOLCULUĞU: UYGUR’DAN OSMANLI’YA

Farsça kökenli bir kelime olan perde, tarih boyunca mahremiyeti sağlamak, hava koşullarından korunmak ya da mekânları bölmek gibi işlevsel amaçlarla kullanıldı. Ancak Türk bezeme sanatındaki yolculuğu çok daha eskilere, 745 yılında kurulan Uygur Devleti’nin duvar resimlerine ve el yazmalarına kadar uzanıyor. Selçuklu ve Osmanlı döneminde hükümdarların taht odalarını gösteren minyatürlerde bir egemenlik ve güç sembolü (hükümdarlık alameti) haline gelen perde motifi, zamanla dini ve sivil mimaride de sevilerek uygulanan bir bezeme unsuru haline geldi.

DÜNYA İLE AHİRET ARASINDAKİ ÇİZGİ

Mimaride perdenin sadece dekoratif değil, derin bir ikonografik (sembolik) anlamı da bulunuyor. Özellikle cami mihraplarında sıklıkla işlenen perde tasvirleri, "bu dünya ile öteki âlemi ayıran" ya da insana iyi ile kötü arasında bir tercih sunan manevi bir sınırı simgeliyor. Araştırmacılar, bu süslemenin altındaki felsefeyi, Allah’ın huzuruna yönelen insanın aradaki dünyevi perdeleri kaldırarak O’nun nurundan nasiplenmesi olarak yorumluyor. İşte bu güçlü sembolizm, geç Osmanlı döneminde sivil mimarinin ve sosyal hayatın kalbi olan çeşmelere de taşındı.

BATILILAŞMA İLE GELEN ESTETİK DEVRİM

18. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Osmanlı sanatında minyatür geleneğinin yerini duvar resimlerine bırakmasıyla perde motifi........

© Milat