Bu çalışma, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) Temmuz 2026 itibarıyla yüzde 37 düzeyinde tuttuğu politika faizinin, mevcut ulusal ve uluslararası koşullar çerçevesinde hangi düzeyde olması gerektiğini güncel verilerle tartışmakta; işletmelerin bankacılık sistemi üzerinden dış finansmana erişim koşullarını ve bu koşulların sınai üretim üzerindeki etkilerini incelemektedir. Haziran 2026’da yıllık tüketici enflasyonu yüzde 32,11’e gerilemiş, on iki ay sonrasına ilişkin enflasyon beklentisi yüzde 23,95 olmuştur. Buna karşılık ticari kredilerde ağırlıklı ortalama faiz yüzde 43,5 ile son bir yılın zirvesindedir; vergi, komisyon ve masraflarla; ABD-İran risk primlendirmesiyle birlikte işletmeye yansıyan efektif borçlanma maliyeti ortalama yüzde 50 düzeyine ulaşmaktadır. Beklenen enflasyona göre yüzde 10’u aşan ex-ante reel politika faizi ve üretici enflasyonuna göre yüzde 12’yi aşan reel kredi maliyeti, sanayi işletmelerinin faaliyet kârlarıyla finansman giderlerini karşılayamamasına yol açmaktadır. İSO İkinci 500 verilerine göre finansman giderlerinin faaliyet kârına oranı yüzde 86,7’ye çıkmış; 2025 yılında 6.361 konkordato kararı verilmiştir. Çalışma, fiyat istikrarı hedefinden taviz vermeksizin, ex-ante reel faizin yüzde 5–7 bandına çekilmesini, bunun 2026 sonu için yüzde 32–34 aralığında bir politika faizi patikasına karşılık geldiğini ve üretken sektörlere yönelik selektif kredi mekanizmalarının devreye alınması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler: Para politikası, politika faizi, reel faiz, finansmana erişim, sanayi üretimi, dezenflasyon, Türkiye ekonomisi

JEL Sınıflandırması: E43, E52, E58, G21, L60

Türkiye ekonomisi, 2023 ortasından bu yana uygulanan parasal sıkılaştırma programının üçüncü yılını geride bırakmaktadır. Politika faizinin Mart 2024’te yüzde 50 ile zirve yaptığı, Aralık 2024’te başlayan indirim döngüsüyle Aralık 2025’te yüzde 38’e, 2026’nın ilk yarısında ise yüzde 37’ye çekildiği bu dönemde, yıllık tüketici enflasyonu yüzde 75’ler düzeyinden yüzde 32,11’e gerilemiştir. Dezenflasyon programının bu bakımdan sonuç ürettiği açıktır. Ne var ki aynı dönemde parasal aktarım mekanizmasının yükünü orantısız biçimde taşıyan kesim, üretken sermaye stokunun sahibi olan sınai işletmeler olmuştur.

Bu çalışmanın amacı iki yönlüdür.

Birincisi, mevcut ulusal ve uluslararası konjonktürel veri alınarak, politika faizinin "olması gereken" düzeyinin nesnel ölçütlerle — reel faiz hesapları, enflasyon beklentileri, karşılaştırılabilir ülke deneyimleri ve basit bir Taylor kuralı çerçevesi ile — tartışılmasıdır.

İkincisi, işletmelerin bankalar nezdindeki dış finansmana erişim koşullarının incelenmesi; mevcut finansman maliyetlerinin reel kârlarla finanse edilmesinin mümkün olup olmadığının muhasebe verileri üzerinden sınanması ve yüksek faiz ortamının sanayi üzerindeki birikimli tahribatının ortaya konulmasıdır.

Çalışmanın temel bulgusu şudur: Dezenflasyonun geldiği aşamada, beklenen enflasyona göre yüzde 10’u aşan ex-ante reel politika faizi, fiyat istikrarı için gerekli olanın ötesine geçmiş; kredi kanalındaki ilave marjlarla birlikte işletmelere ortalama yüzde 50 düzeyinde yansıyan efektif borçlanma maliyeti, reel sektörün öz kaynak ve kâr üretme kapasitesini aşındıran bir bilanço krizine dönüşme riski taşımaktadır.

Faiz patikasının veriye dayalı fakat daha cesur bir takvimle aşağı çekilmemesi ve finansmana erişimin üretken sektörler lehine ayrıştırılmaması hâlinde, kalıcı kapasite kaybı — yani sanayisizleşme — dezenflasyonun kendisinden daha maliyetli bir sonuç olarak karşımıza çıkacaktır.

2. Uluslararası Parasal Koşullar ve Türkiye’nin Konumu

Küresel para politikası 2026 itibarıyla normalleşme evresindedir. ABD Merkez Bankası (Fed) politika faizini Haziran 2026 toplantısında yüzde 3,50–3,75 aralığında sabit tutmuş; Avrupa Merkez Bankası (ECB) 23 Temmuz 2026 toplantısında ana refinansman faizini yüzde 2,40 düzeyinde bırakmış; Japonya Merkez Bankası ise faizini yüzde 1,0’e taşımıştır. Gelişmiş ülkelerde enflasyon hedeflere yaklaşmış, faiz döngüsü ya durmuş ya da ılımlı seyretmektedir.

Bu tablo Türkiye açısından iki sonuç doğurmaktadır:

Birincisi, Türkiye yüzde 37 politika faiziyle dünyanın en yüksek nominal faiz uygulayan büyük ekonomisi konumundadır; Fed faiziyle arasındaki fark 33 puanı aşmaktadır.

İkincisi ve daha önemlisi, küresel finansal koşulların gevşediği bir ortamda risk primi gerileyen (5 yıllık CDS primi Haziran 2026 sonunda 221 baz puan seviyesindedir) bir ülkenin, sermaye akımlarını ürkütmeden faiz indirimi için elverişli bir dış konjonktür yakaladığıdır. Başka bir ifadeyle, dış koşullar bugün faiz indirimi önünde bir engel değil, aksine bir fırsat penceresidir. 12 aylık birikimli cari açığın 37 milyar dolar ile GSYH’nin yüzde 3’ü civarında tutunması ve dış ticaret açığındaki daralma da bu değerlendirmeyi desteklemektedir.

Politika Faizi (Temmuz 2026)

2,11 (Haziran 2026)

Tablo 1. Seçilmiş merkez bankalarının politika faizleri (Kaynak: TCMB, Fed, ECB, BoJ; İş Bankası İktisadi Araştırmalar, Temmuz 2026)

3. Enflasyon Görünümü ve Mevcut Parasal Duruş

TÜİK verilerine göre Haziran 2026’da TÜFE aylık yüzde 0,99 artmış, yıllık enflasyon yüzde 32,11’e gerilemiştir. Çekirdek (C) endeksi yıllık yüzde 29,84, yurt içi üretici fiyat endeksi (Yİ-ÜFE) ise yıllık yüzde 28,09 düzeyindedir. Üretici enflasyonunun tüketici enflasyonunun yaklaşık dört puan altında seyretmesi, maliyet baskılarının hafiflediğine ve dezenflasyonun ana eğiliminin korunduğuna işaret etmektedir.

Beklentiler tarafında TCMB Temmuz 2026 Piyasa Katılımcıları Anketi, yıl sonu enflasyon beklentisini yüzde 29,21, on iki ay sonrasını yüzde 23,95, yirmi dört ay sonrasını ise yüzde 17,83 olarak ölçmüştür. Aynı ankette yıl sonu politika faizi beklentisi yüzde 34,70’tir. TCMB, 2026 Temmuz toplantısında politika faizini yüzde 37’de sabit tutmuş; gecelik borç verme faizini yüzde 40, borçlanma faizini yüzde 35,5 olarak belirlemiş ve jeopolitik belirsizlikler ile enerji fiyatlarındaki oynaklığı gerekçe göstermiştir. Kurul metninde iç talebin zayıf seyrettiğinin açıkça teyit edilmesi dikkat çekicidir: talep kaynaklı enflasyon baskısının zayıfladığını bizzat para otoritesi kabul etmektedir.

Çekirdek enflasyon (C endeksi, yıllık)

Yıl sonu TÜFE beklentisi

12 ay sonrası TÜFE beklentisi

24 ay sonrası TÜFE beklentisi

GSYH büyümesi (yıllık)

İşsizlik oranı / atıl işgücü

Tablo 2. Temel makroekonomik göstergeler (Kaynak: TÜİK, TCMB, SBB)

4. Reel Faiz Analizi: Politika Faizi Hangi Düzeyde Olmalı?

4.1. Mevcut Reel Faiz Düzeyi

Bir para politikasının sıkılık derecesi nominal faizle değil, reel faizle ölçülür. Gerçekleşen enflasyona göre (ex-post) reel politika faizi [(1,37 / 1,3211) − 1] ≈ yüzde 3,7’dir. Ancak para politikası geleceğe dönük çalıştığından asıl ölçüt, beklenen enflasyona göre (ex-ante) reel faizdir: on iki ay sonrası enflasyon beklentisi yüzde 23,95 alındığında ex-ante reel politika faizi [(1,37 / 1,2395) − 1] ≈ yüzde 10,5’e ulaşmaktadır.

Karşılaştırma yapılırsa: başarılı dezenflasyon deneyimlerinde — 1990’lar Latin Amerika istikrar programları, 2000’ler Orta ve Doğu Avrupa, Türkiye’nin kendi 2002–2005 dönemi — dezenflasyonun oturma aşamasında pozitif reel faizler tipik olarak yüzde 3–7 bandında tutulmuştur. Yüzde 10’u aşan ex-ante reel faiz, ancak kur krizi, beklenti çıpasının kopması veya akut sermaye çıkışı gibi olağanüstü koşullarda başvurulan bir düzeydir.

Türkiye’de bugün bu koşulların hiçbiri geçerli değildir: enflasyonun ana eğilimi aşağı yönlüdür, iç talep zayıftır, cari açık ılımlıdır ve risk primi gerilemektedir.

4.2. Basit Bir Kural Çerçevesi

Taylor tipi bir kural üzerinden de aynı sonuca ulaşmak mümkündür:

Politika faizinin, beklenen enflasyon artı denge reel faiz artı........

© Milat