2026 İktisat Nobeli: İstikrarın Teorisi ve Bölüşüm Sorunu

2026 İktisat Nobeli, makroekonomik istikrarın mikro temellerine katkılarıyla Hall ve Woodford’a verildi. Ödül, Keynes’in mirasını ve “düşman kardeşleri” yeniden tartışmaya açıyor. Peki istikrar herkes için aynı anlama mı geliyor? Türkiye için asıl soru ise, istikrarın bedelini kimin ödediği.

Bir ekonominin istikrara kavuşmasıyla insanların hayatlarının düzelmesi arasında nasıl bir ilişki var? Enflasyonun gerilemesi, büyümenin toparlanması ya da finansal piyasalardaki belirsizliğin azalması kuşkusuz önemli; ancak aynı göstergeler bir ücretli, bir işveren ve bir emekli için birbirinden farklı sonuçlar doğurabilir. İktisat politikasının başarısını değerlendirirken hem ekonominin nasıl işlediğini hem de sonuçların kimler arasında nasıl dağıldığını sormamız gerekiyor. Kanımca 2026 İktisat Nobeli[1], bu iki soruyu birlikte düşünmek için verimli bir fırsat sunuyor.

İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi 12 Ekim’de ödülü Stanford Üniversitesinden Robert E. Hall ile Columbia Üniversitesinden Michael Woodford’a verdiğini açıkladı. Resmi gerekçe, iki iktisatçının makroekonomik istikrar politikalarının mikroekonomik temellerine yaptığı katkılara işaret ediyor. Buradaki temel fikri şöyle özetleyebiliriz: Ekonominin bütününü anlamak için önce hanelerin ve firmaların kararlarına bakmak, ardından bu kararların birbirini nasıl etkilediğini incelemek. Ödül duyurusunda da durgunlukların ve enflasyonun kaçınılmaz olarak kendiliğinden düzeleceği düşüncesi yerine, iyi tasarlanmış politikaların ekonomik dalgalanmaları hafifletebileceğini gösteren bir araştırma çizgisi öne çıkarılıyor[2].

Bu katkıyı anlamak için öncelikle John Maynard Keynes’in 1920’ler ve 30’larda açtığı tartışmaya dönmek gerekiyor. Üretim, para, ticaret ve krizler üzerine büyük teoriler Keynes’ten önce de vardı; dolayısıyla onun özgünlüğünü ekonominin bütününe ilk kez bakmış olmasında aramak doğru olmaz. Asıl özgünlüğü, çalışmak isteyen insanlar ve kullanılmayan üretim kapasitesi varken işsizliğin neden sürüp gidebildiğini açıklamasında yatar. Bir işletme, üretimini ancak ürününe talep bulabildiği ölçüde artırabilir. Bütün işletmelerin aynı anda yatırım yapmaktan kaçındığı bir ortamda ise tek tek bakıldığında anlaşılır görünen kararlar, bir araya geldiğinde ekonomik daralmayı derinleştirebilir.

Aynı mantık haneler için de geçerli. Belirsizlik karşısında her hanenin daha fazla tasarruf etmek istemesi bireysel açıdan makul olabilir. Ne var ki, herkes harcamasını aynı anda kısarsa işletmelerin satışları, çalışanların gelirleri ve bunlara bağlı olarak gerçekleşen tasarruflar beklenenden farklı bir seyir izleyebilir. Makroiktisadın güçlüğü de işte tam burada belirir: Bireysel akıl yürütmeden toplumsal sonuca doğrudan geçemeyiz, aradaki ilişkileri açıklamak zorundayız. Hall ve Woodford’un çalışmalarını önemli kılan, bu ilişkileri geleceğe dönük kararlarla ve politika beklentileriyle birlikte incelemeleridir; çünkü insanların bugünkü davranışı yalnızca bugünün koşullarının ürünü değildir.

Bu bakışın arka planında 1970’lerin deneyimi var. Bu yıllarda yüksek enflasyonla ekonomik durgunluğun bir arada yaşanması (stagflasyon), yaygın politika modellerini ciddi biçimde zorladı. Robert Lucas’ın 1976’da dile getirdiği ve bugün onun adıyla anılan eleştiriyle birlikte, geçmiş verilerde gözlenen ilişkilerin politika değiştikten sonra da aynı kalacağı varsayımı sorgulanmaya başladı. Hükümetin davranışı değiştiğinde insanlar da davranışlarını değiştirebilir; sürekli tekrarlanan bir müdahale, ilk uygulandığındaki etkiyi yaratmayabilir. Dolayısıyla bir modelin geçmişi açıklayabilmesi, farklı bir politika altında geleceği de doğru göstereceğini garanti etmez. Mikroekonomik temellere yönelişin ardında, ekonomik davranışları bu değişen koşullarda da açıklayabilecek daha sağlam ilişkiler kurma arayışı vardı. Bu arayışın en radikal cevabı, rasyonel beklentiler ve bireysel optimizasyon üzerine kurulu Yeni Klasik iktisattan geldi. Aşağıda göreceğimiz gibi, bu yöntemsel miras daha sonra Yeni Keynesyen modellerin de temelini oluşturacaktı.

Mikro temel arayışının kökleri ise bugünkü okul ayrımlarından daha eskiye uzanıyor. Kağan Parmaksız’ın Katman’daki “Yapısal Makro Modellerin ‘Kısa’ Tarihi (IV)” yazısında[3] gösterdiği gibi, ilk yapısal modellerin kuruluşunda da mikro temeller ile uygulanabilirlik arasında bir gerilim vardı: Mikro temellerden türetilen davranışları toplulaştırmak, bunları mevcut verilerle sınamak ve politika analizinde kullanmak her zaman kolayca bağdaşmıyordu. Bu tarihsel hatırlatma önemli, çünkü makroiktisat birbirini bütünüyle silen teoriler dizisi değil; eski soruların yeni yöntemlerle yeniden ele alındığı, kazanımlar kadar kayıpların da tartışılması gereken bir araştırma alanıdır.

Hall’ın 1978 tarihli tüketim çalışması bu dönüşümün başlıca örneklerinden biridir. Çıkış noktası şudur: İnsanlar harcamalarını yalnızca o ay ellerine geçen gelire göre belirlemiyorsa, gelecekte bekledikleri gelirler de bugünkü tüketimlerini etkiler. Hall, belirli varsayımlar altında tüketimdeki değişmelerin önceden bilinen bilgilerle sistematik biçimde öngörülememesi gerektiğini göstererek güçlü ve sınanabilir bir ölçüt geliştirdi[4]. Çalışmanın dayandığı araçlar, yani rasyonel beklentiler ve dönemler arası optimizasyon, Yeni Klasik iktisadın makroiktisada yerleştirdiği yöntemsel çekirdeğin parçasıydı. Kanımca, Hall’ı bir Yeni Klasik iktisatçı olarak etiketlemek doğru olmaz; ama bu çalışmanın, o devrimin araçlarını tüketim teorisine uygulayan en etkili örneklerden biri olduğu söylenebilir. Hall’ın sonucu, insanların kusursuz hesap yaptığı ya da gelir kaybının tüketimi etkilemediği anlamına gelmez. Önemli olan, beklenen değişmelerin kararlara önceden yansıyabilmesiyle beklenmedik gelişmelerin yeni bir uyarlamaya yol açması arasındaki ayrımdır.

Bunu somutlaştırmak için bir hanenin harcama kararını düşünelim. Gelecek yıl düzenli bir gelir elde edeceğine güvenen, birikimi bulunan ve gerektiğinde borçlanabilen biriyle, gelecek ay kirasını nasıl ödeyeceğini bilmeyen biri aynı durumda değildir; tek seferlik bir gelir desteğine verecekleri tepkiler de farklılaşabilir. Hall’ın açtığı araştırma gündemi, işte bu tür ayrımları sınanabilir sorulara dönüştürmeye yardımcı oldu. Tüketim davranışının modelin öngörülerinden ayrıldığı durumlar da yaklaşımı bir kenara atmayı değil, borçlanma kısıtlarını, belirsizliği ve haneler arasındaki farklılıkları daha dikkatle incelemeyi gerektirir. Bir modelin değeri, biraz da verinin ona nerede itiraz ettiğini görünür kılmasında yatar.

Nitekim Hall’ın Frederic Mishkin ile birlikte hane verilerini incelediği çalışma, tüketimin cari gelire duyarlılığını araştırırken sürekli gelir modelinin bütün haneleri aynı biçimde açıklamadığını ortaya koyuyordu. 1982’de yayımlanan bu araştırmayı hatırlamak[5], Hall’ı gerçek hayattaki kısıtları önemsemeyen bir teorisyen gibi resmetmemek açısından yararlı. Ekonomik desteklerin etkisini değerlendirirken de benzer sorular sormalıyız: Destek ne kadar süreyle veriliyor, hangi hanelere ulaşıyor, alıcıların borçları ve birikimleri ne durumda? Aynı büyüklükteki iki programın sonuçları bu yüzden birbirinden farklı olabilir. Bu bakımdan, makroekonomik bir toplamın ardındaki davranışları araştırmak bölüşüm analizinin rakibi olmak zorunda değil; iki yaklaşım aynı politika sorusunu farklı yönlerden aydınlatabilir.

Woodford’a gelince, onun katkısı bu geleceğe dönük kararları fiyatlama davranışları ve para politikasıyla tutarlı bir çerçevede birleştirmesidir. 2003’te yayımlanan Interest and Prices[6], Yeni Keynesyen para teorisinin başlıca başvuru eserlerinden biri oldu. Kitabın adı, Knut Wicksell’in aynı adla İngilizceye çevrilen 1898 tarihli eserine bir göndermedir; Woodford da kendi çerçevesini açıkça Neo-Wicksellci olarak tanımlar. Bu çerçeve, Yeni Klasik iktisadın rasyonel beklentiler, dönemler arası optimizasyon ve genel denge temellerini büyük ölçüde korur. Keynesyen unsur, bu temelin üzerine eklenen iki varsayımdan gelir: Firmaların fiyat belirleme gücü vardır ve fiyatlar ile ücretler her değişmeye anında uyum sağlamaz. Marvin Goodfriend ile Robert King’in bu yaklaşıma Yeni Neoklasik Sentez adını vermesi de bu sürekliliği yansıtır[7]. Fiyatlar ve ücretler yavaş uyum sağladığı için toplam harcamalardaki değişmeler yalnızca fiyatlara değil, üretime ve istihdama da yansıyabilir. Merkez bankasının kararları bu sayede reel ekonomiyi etkileyebilir ve uygun bir politika, ekonomik dalgalanmaların toplumsal maliyetini azaltabilir.

Woodford’un çerçevesinde para politikasının nasıl işlediğini anlamanın anahtarı, Wicksell’den devralınan doğal faiz kavramıdır. Doğal faiz, fiyatlar tam esnek olsaydı geçerli olacak reel faiz oranıdır ve tercihler, teknoloji ya da verimlilik gibi reel etkenlerce belirlenir. Merkez bankasının politikası beklenen reel faizi bu oranın üzerine çıkardığında talep ve enflasyon geriler, altında tuttuğunda ise canlanır. İyi bir para politikası da gözlenemeyen ve zaman içinde değişen bu oranı izlemeye çalışan politikadır. İlginç olan, Keynes’in bu kavramı Genel Teori’de açıkça terk etmiş olmasıdır. 1930 tarihli Treatise on Money’de doğal faizi kullanan Keynes, Genel Teori’de her istihdam........

© Katman Portal