De woningcrisis is ook een ontwerpcrisis, zes ontwerpstrategieën die het woningtekort kunnen halveren

Architect, stedenbouwkundige en oprichter van STAR strategies architecture

Stel je een jas voor die zo intelligent is ontworpen dat hij zich aan verschillende situaties kan aanpassen: wanneer je aankomt of afvalt, voor informele en formele gelegenheden, en voor zowel winter als voorjaar. In plaats van meerdere jassen heb je aan één veelzijdig kledingstuk genoeg. Woningen kunnen — en zouden — op dezelfde manier ontworpen moeten worden. Toch zijn de meeste woningen nog altijd afgestemd op één statisch type huishouden, alsof huishoudens nooit veranderen.

Het woningdebat draait vooral om cijfers: 100.000 woningen per jaar, één miljoen voor 2030. De onderliggende redenering is eenvoudig: het woningtekort is het gevolg van onvoldoende aanbod, dus moeten we meer en sneller bouwen. Maar wat als de woningcrisis niet alleen een kwantitatief probleem is, maar ook een ontwerpprobleem?

Woningen worden steeds vaker opgevat als marktproduct in plaats van als sociale infrastructuur. Plattegronden zijn nauwelijks meer dan driedimensionale vertalingen van Excel-sheets: steeds rigider en verder gestandaardiseerd, terwijl de samenleving juist diverser en dynamischer is dan ooit. Denk aan samengestelde gezinnen, terugkerende kinderen die weer thuis komen wonen, alleenwonende ouderen, mensen van wie de kinderen het huis uit zijn, gedeelde huishoudens, een groeiend aantal alleenstaanden, scheidingen en jonge volwassenen die nauwelijks een woning kunnen vinden.

Wanneer woningontwerp voorbijgaat aan de werkelijkheid van bewoners, raken woningen verouderd. Naarmate huishoudens veranderen, worden mensen gedwongen te verhuizen — niet omdat hun woning te klein is, maar omdat die niet langer aansluit op hun behoeften.

Met veelzijdige, aanpasbare plattegronden en slimme ruimtelijke strategieën zouden veel huishoudens langer in dezelfde woning kunnen blijven en zelfs extra woningen kunnen creëren zonder bij te bouwen. Daardoor zou de behoefte aan nieuwe woningen sterk kunnen afnemen. Goed woningontwerp verbetert niet alleen het dagelijks leven, maar vergroot ook de capaciteit en veerkracht van de woningvoorraad.

De plattegrond is het krachtigste instrument dat we hebben om woningen te verbeteren. Na jaren van onderzoek naar woningbouw ontwikkelden we een reeks aanpasbaarheidsprincipes, die we toepasten in ons project START-Ivry in Groot-Parijs. Door veerkracht en circulariteit op woningniveau te introduceren, helpen deze principes de behoefte aan nieuwe woningen te verminderen, zonder hogere bouwkosten of extra vloeroppervlak. Ze vertalen zich in ruimtelijke strategieën waarmee woningen kunnen meegroeien met veranderende huishoudens.

1 — De superveelzijdige driekamerwoning (met twee slaapkamers)De meeste appartementen met twee slaapkamers zijn ontworpen voor één statisch huishouden. In werkelijkheid zouden ze twee huishoudens kunnen huisvesten — en dat gebeurt vaak ook: ouders met een volwassen kind, twee woningdelers, een oudere die samenwoont met een student of mantelzorger, of een stel dat een kamer verhuurt.

Standaardplattegronden ondersteunen zulke situaties zelden. Gebrek aan privacy en een slechte ruimtelijke organisatie maken samenwonen belastend. Daardoor worden deze woonvormen ontmoedigd en zoeken bewoners afzonderlijke woningen — vaak tegen hogere kosten — waardoor de vraag naar woningen verder toeneemt.

Een goed ontworpen driekamerwoning kan daarentegen met enkele eenvoudige ruimtelijke ingrepen comfortabel plaats bieden aan twee huishoudens: duidelijk van elkaar gescheiden, niet-aangrenzende slaapkamers met visuele privacy; één slaapkamer dicht bij de entree, voorbereid op de latere toevoeging van een kleine kitchenette; en twee compacte badkamers.

In zo’n configuratie kunnen twee huishoudens comfortabel een woning delen en toch een........

© Joop