De alarmsignalen staan in de hele EU op rood

Directeur van de European Cultural Foundation (ECF)

Wanneer Europese leiders samenkomen om te debatteren over de toekomst van het continent, wordt de agenda steevast gedomineerd door een vertrouwde catalogus van crises: industriële stagnatie, achterblijvend concurrentievermogen, achteruitgang van het milieu, kwetsbaarheden op het gebied van veiligheid en een groeiend tekort aan vaardigheden. Deze inkadering gaat echter voorbij aan een diepere realiteit: Europa wordt niet alleen geconfronteerd met economische en geopolitieke concurrentie, maar bevindt zich in een intensiverende cultuuroorlog over narratieven, zingeving en identiteit.

Hoewel de reflexmatige beleidsreactie doorgaans top-down is – of het nu gaat om het aanpassen van regelgeving, het bijsturen van kapitaalvereisten of het inzetten van staatssteun – ziet deze technocratische benadering vaak een fundamentele historische waarheid over het hoofd: Europa's meest transformatieve, paradigmaverschuivende ideeën werden niet geboren in de gangen van Brussel of de nationale ministeries, maar binnen het maatschappelijk middenveld.

Op beslissende momenten waren het juist de civiele en culturele infrastructuren die abstracte waarden vertaalden naar de geleefde werkelijkheid. Een goed voorbeeld is het Erasmus-programma, dat volgend jaar veertig jaar bestaat.

Vandaag de dag wordt Erasmus erkend als een sleutelpijler van de Europese integratie – een institutioneel kader dat miljoenen jongeren de kans biedt om grensoverschrijdend te leren. Het is een tastbare manifestatie van een geïntegreerd Europa. Het succes ervan ligt niet louter in de mobiliteit, maar in de betekenis die eraan wordt gegeven. Erasmus hielp een Europees gevoel van verbondenheid op te bouwen – iets wat niet via wetgeving kan worden afgedwongen, maar moet worden gecultiveerd door geleefde ervaringen, relaties en culturele uitwisseling.

Toen de Berlijnse Muur viel, stoelde de verzoening tussen Oost en West op meer dan alleen diplomatie op hoog niveau. Deze slaagde omdat het maatschappelijk middenveld en culturele netwerken........

© Joop