Bir binanın tuğlaları ne kadar sağlam olursa olsun, harcı bozuksa o bina çöker. İslâm medeniyetinin tuğlaları Müslümanlardır; harcı ise cemaat ruhudur.

Peki biz bugün tuğlalarımızı ve harcımızı koruyabiliyor muyuz? Bir yanda kentlerin betondan ormanlarında yalnızlığa mahkûm edilmiş ferdler, diğer yanda "biz" duygusunu "bizden olmayan"a karşı bir üstünlük ve tahakküm aracına dönüştüren gruplar...

İnsanoğlunun modern dünyadaki en büyük trajedisi, tam da bu kalabalıklar içinde kimsesizleşmesidir.

Bireyciliğin ve tüketim çarklarının arasında ruhu örselenen insan; sığınacak bir liman, derdini paylaşacak bir omuz, varlığına mana katacak bir "biz" arar. İslâm’ın "cemaat" anlayışı, insandaki bu derin varoluş yalnızlığına verilmiş ilahî ve insanî bir cevaptır.

Ancak ne hazindir ki; bugün kelime dağarcığımızda kaynaşmayı, merhameti ve ortak mesuliyeti simgelemesi gereken bu kavram, zihinlerde bencil grup menfaatlerinin, sorgulanamaz ve ulaşılamaz lider kültlerinin ve hiyerarşinin gölgesi altında merak uyandıran bir kelimeye dönüşmüştür.

Kur'ân-ı Kerîm’in "Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın; bölünüp parçalanmayın" emriyle Sünnet-i seniyye'nin "Mümin mümine karşı, parçaları birbirini destekleyen bir bina gibidir" müjdesi arasında sıkışıp kalmış bir ümmet gerçeğiyle yüz yüzeyiz.

Bu durumda asıl soru şudur: Mümin Müslümanlar cemaat mi oluyorlar, yoksa cemaatçilik mi yapıyorlar?

Kelime manası itibarıyla Arapça cem‘ kökünden gelen "cemaat"; toplamak, bir araya getirmek ve birleşmek manalarını taşır. Cemaat, namazda imama uyan topluluğu, Müslümanların din kardeşliği temelinde meydana getirdiği birliği, Ehl-i Sünnet bağlamında ümmetin ana çizgisini ve belirli bir dinî veya sosyal maksat ve hedef etrafında teşkilatlanan toplulukları ifade eden kuşatıcı bir kavramdır.

Dolayısıyla "cemaat" kavramı, iman, kardeşlik, dayanışma, ortak iyilik ve birlikte mesuliyet taşıma bilincidir. Bir topluluğun kendisine sırf "cemaat" adını vermesi, onu otomatik olarak haklı, kusursuz veya dinen meşru hâle getirmez.

Kur'ân-ı Kerîm ve Sünnet açısından cemaat denildiğinde ilk akla gelmesi gereken şey, belirli bir şahsın veya yapının etrafında sorgusuz biçimde toplanmak değildir. Allah'ın kitabı, Hz. Peygamber'in sünneti, iman kardeşliği, silsile icazetli tasavvuf mensubiyeti, adâlet, iyilik ve ortak mesuliyet etrafında kenetlenen müminler topluluğudur.

Kur'ân-ı Kerîm’in en temel ilkesi, müminlerin parçalanmaması ve vahye dayalı ortak bir hakikat etrafında bütünleşmesidir. Âl-i İmrân sûresi 103. âyette "Hep birlikte Allah’ın ipine sımsıkı sarılın; bölünüp parçalanmayın" buyruluyor. Tefsirlerde "Allah’ın ipi" ifadesinin Kur'ân-ı Kerîm ve İslâm olarak yorumlandığı; âyetin de iman ve amel birliğini, kardeşliği ve ayrılıktan uzak durmayı vurguladığı ifade edilmektedir.

Buradaki hayatî nükte şudur: Birliğin merkezî ekseni Allah’ın ipidir. Bu yüzden İslâmî cemaatleşmenin doğru ve meşru formülü, "hak, hakikî iman, ibâdet, sâlih amel, ihlâs, takva, maneviyat, ahlâk, adâlet ve hayır etrafında birleşin" şeklindedir.

Cemaat, hakikate hizmet eden alçakgönüllü bir vasıtadır, vesiledir. Cemaat, kendisini hakikatin mutlak ölçüsü hâline getirdiği an, araç ile maksat-hedef yer değiştirebilir ve dinî birlik, sosyolojik bir grup taassubuna dönüşmeye başlayabilir.

Âl-i İmrân sûresi 104. âyette Kur'ân-ı Kerîm, Müslümanların içinden hayra çağıran, iyiliği emreden ve kötülükten sakındıran bir topluluğun/cemaatin bulunmasını emreder. Tefsir kaynakları, bu ayetteki "topluluk" anlayışını, toplumda iyiliği teşvik eden ve kötülüğü engelleyen dinamik bir sosyal mesuliyet/sorumluluk mekanizması olarak açıklar.

Dolayısıyla cemaatleşmenin en temel varlık sebebi, insanların, toplumun genel ahlâkî ve sosyal iyiliğini de birlikte korumalarıdır. Ancak, Kur'ân-ı Kerîm hemen ardından Âl-i İmrân 105. âyette sarsıcı bir ikazda bulunuyor: Apaçık deliller geldikten sonra bölünüp ayrılığa düşenler gibi olunmamalıdır.

Bu sebeple cemaatleşme, ne zaman yeni düşmanlıklar, hizipçilik, tefrika, kibir ve "biz-onlar" ayrımı üretmeye başlarsa, Kur'ân-ı Kerîm’in murat ettiği birlik maksadıyla kökten çelişme riski taşır.

Hucurât sûresi 10. âyet "Müminler ancak kardeştirler" buyurarak cemaat anlayışının ahlâkî temelini çizer ve hemen ardından kardeşlerin arasının düzeltilmesini emreder. Bu ilâhî buyruk, cemaati sadece aynı mekânda ibadet eden bir topluluk olmaktan çıkarıp derin bir ahlâkî mesuliyet ilişkisine dönüştürür.

Mümin, diğer müminin sadece ibadet arkadaşı değil; gerektiğinde yardım edeceği, hatasını düzelteceği, hakkını koruyacağı, anlaşmazlığını gidereceği ve hakkı öğretip hakikati göstereceği öz kardeşidir.

Gerçek cemaatleşmenin göstergesi, kardeşlik ve adâlet kapasitesidir. Bir toplulukta insanlar birbirinin hastalığını, yoksulluğunu, yalnızlığını, eğitim ihtiyacını ve ahlâkî sıkıntılarını görmüyorsa, sadece aynı safta bulunmaları güçlü bir cemaat oldukları manasına gelmez.

Mâide sûresi 2. âyette yer alan "İyilik ve takvâ hususunda yardımlaşın; günah ve düşmanlık üzerine yardımlaşmayın" ilkesi cemaatleşmenin aşılmaz sınırını belirler.

Müslümanlar arasında hayırlı işlerde dayanışma vardır; fakat körü körüne grup dayanışması asla........

© İstiklal