Savaş yangını ortasında kalan İran’da Türkiye sınırına doğru kitlesel göç gözlenmiyor. Fakat bu durum zorunlu göçlerin olmadığı anlamına gelmiyor. Sınırdan ülkelerine dönen/gönderilen Afgan mülteci sayısı 70 bine ulaştı. Günlük geçiş sayısı ise şimdilik bin 500 kişi. İşinden, aşından, eğitim hakkından mahrum kalan mülteciler için geri dönüş rotası çilelerle dolu. Taliban rejiminin bunaltıcı siyasal iklimi ise onlar için kaotik bir gelecek demek.

Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNCHR) verilerine göre, 5 milyon kadar Afgan ülke dışında mülteci olarak yaşıyor. Bunların yüzde 90’ı Pakistan ve İran’da bulunuyor. İran, 40 yılı aşan göç hareketleri nedeniyle en uzun süreli mülteci barındıran ülkelerden biri. İran’daki mültecilerin yüzde 99’u şehir, kasaba ve köylerde yaşarken, sadece yüzde1’i kamplarda barınıyor. UNHCR, hükümet ortağı olarak İçişleri Bakanlığı Yabancılar ve Göçmenler İşleri Bürosu (BAFIA) ile çalışıyor. Yıllar içinde UNCHR’nin Afgan mültecilere desteği azalırken, sorumluluk ve inisiyatif daha çok BAFIA’ya bırakıldı.

Mültecilerin kayıt altına alınması ve statülerinin belirlenmesinde artık İran hükümeti yetkili. İran İslam Cumhuriyeti bu durumu fırsata çevirip, 1951 Mülteciler Sözleşmesi ve 1967 Protokolüne çekinceler koydu. Bunlar 17’nci Madde (ücretli çalışma), 23’ncü Madde (kamu yardımı), 24’ncü Madde (iş mevzuatı ve sosyal güvenlik) ve 26’ncı Madde (serbest dolaşım) ile ilgili çekinceler. Yani İran’da yaşayan Afgan mültecilerin göç, iltica ve mülteci kazanımları büyük ölçüde budanmış durumda.

Kitlesel deportlar 2022’de zirve yaptı

Taliban güçlerinin yönetime el koymasıyla birlikte 2021 sonrası İran’a kaçan mültecilerin sayısı 1 milyon arttı. Bu süreçte Türkiye’ye gelenler de oldu. Mültecilere karşı sert önlemler geliştiren İran rejimi 2022 yılında yeni gelenler de dahil olmak üzere, İran’daki tüm mültecilerin sayımını yaptı. Yaklaşık 2,6 milyon Afgan kayıt altına alındı. İran devletinin verilerine göre 500 bin Afgan mülteci sayım dışında kaldı.

2022 yılı boyunca Afganistan’a dönen mülteci sayısı sadece 376’ydı. Bunun temel nedeni Afganistan’da can güvenliği kaygısıydı. Bu süreçten sonra, kota dahilinde bazı mülteci ailelerin üçüncü ülkelere yerleştirilmesi için çalışma başlatıldı. Elbette bu girişim sembolik kaldı. Öte yandan İran rejimi deport politikasına hız verdi ve yüzbinlerce Afgan........

© İlke TV