Öteki Avrupa’nın Aynası: Rusya’nın Kendi Doğrularıyla Var Olma Hakkı ve Batı Medeniyetinin Kalıcı Üveyliği Üzerine Mülâhazalar

“Rusya Avrupa değildir, ama Avrupa’sız da değildir. O, Avrupa’nın kendi kendine söyleyemediği şeyleri söyleyen yarımdır.” Fyodor Dostoyevski, Bir Yazarın Günlüğü

“Batı, Rusya’nın kendisi olmasına hiçbir zaman izin vermek istemedi; onu ya ehlileştirmek ya da yok saymak istedi.” George Kennan, 1993

Bu deneme-makale, Rusya’nın Avrupa medeniyeti içindeki konumunu epistemik egemenlik ve kültürel kimlik ekseninde ele almaktadır. Rusya’nın, kendi tarihsel deneyiminden, dinî-felsefî geleneğinden ve coğrafî gerçekliğinden türeyen özgün bir hakikat çerçevesiyle — kendi doğrularıyla — var olma hakkına sahip olduğunu savunmaktadır. Bu hak, salt siyasî egemenlikten farklıdır: Düşünsel, kültürel ve medeniyetsel bir özgünlük talebini kapsar. Öte yandan Batı medeniyetinin Rusya ile kurduğu ilişki, bir ikili çekicilik ve itme dinamiği olarak okunmaktadır: Rusya, Avrupa kültür mirasına katkıda bulunmuş; ancak Avrupa’nın kurumsal ve kimliksel öz-tanımından kalıcı biçimde dışlanmıştır. Bu dışlanma tarihsel bir kaza değil, Batı’nın kendi kimliğini inşa etmek için muhtaç olduğu öteki figürü olarak Rusya’yı işlevselleştirdiği yapısal bir tercihin ürünüdür. Bu bağlamda makale, Rusya’yı yalnızca jeopolitik bir mesele olarak değil; Batı medeniyetinin kendi iç çelişkilerini yansıtan kalıcı bir ayna olarak konumlandırmaktadır.

Anahtar Sözcükler: epistemik egemenlik, Rus kimliği, Slavofil-Batıcı gerilim, Avrupa’nın ötekisi, kültürel dışlanma, medeniyetsel çoğulculuk

1. Giriş: Hiç Sorulmayan Soru

Rusya tartışmalarında neredeyse hiç sorulmayan bir soru vardır. Rusya’nın ne yapması ya da yapmaması gerektiğini soran yüzlerce analiz mevcuttur; Rusya’nın Batı ile nasıl bütünleşebileceğini ya da bütünleşemeyeceğini inceleyen pek çok çalışma kaleme alınmıştır. Ama şu soru, akademik literatürde sandığımızdan çok daha az yer bulmaktadır: Rusya’nın kendisi olarak var olma hakkı var mıdır? Kendi hakikat çerçevesini, kendi tarihsel deneyimini ve kendi varoluş biçimini referans alarak — başka bir medeniyetin norm setini kendisine rehber edinmek zorunda kalmaksızın — dünyada yer tutma hakkına sahip midir?

Bu soruyu sormak, Rusya’nın her eylemini meşrulaştırmak anlamına gelmez. Bu noktayı baştan açıkça belirtmek gerekir; çünkü günümüzde söz konusu soruyu sormak, otomatik olarak bir savunuculuk olarak okunma riskiyle yüzleşmek zorundadır. Oysa burada savunulan şey, bir devletin spesifik politikaları değil; çok daha temel bir ilkedir: bir uygarlığın kendisini başka bir uygarlığın değer hiyerarşisine göre yeniden kurma zorunluluğu olmaksızın var olabilmesi. Bu ilke kabul edildiğinde, Rusya’nın durumu salt bir güvenlik ya da hukuk sorunundan çıkarak çok daha derin bir felsefi ve kültürel sorunun içine yerleşir.

Bu felsefi sorun şu şekilde formüle edilebilir: Avrupa medeniyeti, Rusya’yı kendi içinde tanımlamaya ya da kendi dışında konumlandırmaya çalışırken, aslında kendi kimliğinin sınırlarını çizmektedir. Rusya, bu sınır çizme eyleminin faturasını ödeyen taraf olmuştur. Zamanın öteki¹ olarak işlevselleştirilen Rusya, Avrupa’nın ihtiyaç duyduğu bir ayna işlevi görmüştür: Avrupalı olanı tanımlamak için, Avrupalı olmayanın kim olduğunu belirlemek gerekir; bu belirleme için ise Rusya biçilmiş kaftandır.

2. Kendi Doğrularıyla Var Olmak: Epistemik Egemenlik Üzerine

2.1. Evrensellik İddiasının Gizli Hiyerarşisi

Batı liberalizminin evrensellik iddiası, tarihsel ve felsefi açıdan son derece sorunlu bir zemin üzerinde durmaktadır. İnsan hakları, hukukun üstünlüğü, bireysel özgürlük ve çoğulcu demokrasi; değerleri bütün insanlığı kapsayan evrensel ilkeler olarak sunulmaktadır. Bu sunum, bu değerlerin kökenini, gelişimini ve tarihsel bağlamını görünmez kılan bir retorik işlev görür: söz konusu değerler, yüzyıllar boyunca Batı Avrupa’nın kendi iç çatışmaları —Kilise ile devlet arasındaki gerilim, sınıf mücadeleleri, sömürgecilik eleştirisi— içinden doğmuş, belirli tarihsel koşulların ürünü olan özgün bir değer kümesidir.

Bu köken, söz konusu değerlerin geçersizliğini kanıtlamaz. Ancak evrensellik iddiasının, aslında belirli bir kültürel formun bütün dünyaya dayatılması anlamına gelebileceğini gösterir. Postkolonyal teorinin bu konudaki tespiti nettir: evrensellik adına konuşmak, çoğunlukla kendi özgünlüğünü evrensel saymak anlamına gelir.² Rusya’ya “evrensel değerlere” uyması yönünde yapılan çağrılar, bu perspektiften bakıldığında, Rusya’nın Batı Avrupa’nın tarihsel deneyiminin ürünü olan bir değer kümesini özümsemesi talebi olarak okunabilir.

Bu talep ile Rusya’nın kendi tarihsel deneyimi arasındaki gerilim, yüzeysel bir inat ya da otoriter dirençten kaynaklanmaz. Rus düşünce geleneğinin yüzyıllarca üzerinde durduğu bir gerilimdir bu: Kilise ile devletin hiçbir zaman Batı’da yaşandığı gibi birbirinden ayrışmadığı bir tarih; kolektif kimliğin bireysel özgürlükten önce geldiği bir toplumsal deneyim; coğrafyanın, iklimin ve göçlerin şekillendirdiği varoluş koşulları. Bu koşullar, Batı liberalizminin tarihsel olarak içinden çıktığı koşullardan farklıdır. Farklı koşullar, farklı değer hiyerarşileri üretir. Bu farklılık, bir kusur değil; bir gerçektir.

2.2. Slavofil Gelenek ve Özgün Bir Medeniyet Talebi

On dokuzuncu yüzyıl Rus entelektüel yaşamının en belirleyici gerilimlerinden biri, Slavofiller ile Batıcılar arasındaki tartışmadır. Batıcılar — Belinski, Herzen, Çaadayev — Rusya’nın modernleşmesini Batı kurumlarını ve değerlerini benimsemekle özdeşleştirmiştir. Çaadayev’in 1836 tarihli Felsefi Mektubu, Rusya’yı tarihten dışlanmış, değersiz geçmişi olan bir ülke olarak tanımlamış ve büyük bir kamuoyu şokuyla karşılanmıştır.³

Slavofiller — Khomyakov, Kireevsky, Ivan Aksakov — bu okumaya şiddetle itiraz etmiştir. Onlara göre Rusya’nın Batı’dan farklı olması bir geri kalmışlık değil, bir özgünlüktür. Ortodoks Hristiyanlığın kolektif ruhsallığı (sobornost),⁴ Batı’nın bireyci rasyonalizminden üstün bir cemaat anlayışını barındırmaktadır. Rus köy komünü (mir),⁵ Batı kapitalizminin atomize ettiği toplumun bir alternatifidir. Bu argüman, ne kadar tartışmalı olursa olsun, özünde meşru bir felsefi talebi ifade eder: Rusya’nın kendi geleneğini, kendi kurumlarını ve kendi değer hiyerarşisini Batı’nın norm setiyle ölçmek zorunda olmaksızın meşru sayma hakkı.

Bu talep on dokuzuncu yüzyılda filozofların tartışmasıydı; yirminci ve yirmi birinci yüzyılda ise jeopolitik bir gerilime dönüştü. Ama özündeki soru değişmedi: Rusya, kim olduğunu kendisi mi tanımlayacak, yoksa başkalarının ona biçtiği kimliği mi kabul etmek zorunda?

2.3. Epistemik Egemenlik: Kendi Hakikat Çerçevesini Meşru Saymak

“Epistemik egemenlik” kavramıyla kastedilen şey, bir devlet ya da toplumun kendi deneyimini, kendi tarihini ve kendi normlarını referans alarak gerçekliği çerçeveleme hakkıdır. Bu kavram, doğrudan görecilik (relativism) ile eş tutulmamalıdır; her hakikat çerçevesinin eşit derecede doğru olduğunu iddia etmez. İddia ettiği şey, farklı kültürel ve tarihsel deneyimlerin farklı soruları öne çıkaran, farklı değer hiyerarşileri benimseyen özgün perspektifler ürettiği; ve bu perspektiflerin a priori hatalı sayılamayacağıdır.⁶

Rusya’nın bu anlamda epistemik egemenliği, somut örneklerle tartışılabilir. Rusya’nın devlet otoritesine ilişkin algısı, Batı liberal teorisindeki devlet-birey ilişkisinden farklıdır; ama bu fark, Rusya’nın yanlış anladığını değil, farklı tarihsel koşullar içinde farklı bir denge kurduğunu gösterir. Rusya’nın Ortodoks Kilisesi’nin kamusal hayattaki rolüne ilişkin tutumu, Batı’nın laiklik anlayışından ayrışır; ama laikliğin tek meşru form olduğu, kendisi tarihsel olarak tartışmalı bir önermedir. Rusya’nın Ukrayna kriziyle ilgili hakikat anlatısı, Batı anlatısından köklü biçimde farklıdır; bu fark salt bir propaganda ürünü olarak açıklanamaz, en azından bütünüyle açıklanamaz; zira altında yüzyıllık tarihsel deneyimden türeyen gerçek bir perspektif farkı yatmaktadır.

3. Avrupa’nın Üvey Kardeşi: Kültürel Dışlanmanın Yapısı

3.1. Sahiplenmek ile Dışlamak Arasında: İkili Hareket

Avrupa’nın Rusya ile kurduğu kültürel ilişki, ilginç bir ikililik barındırır. Bir yanda, Rus kültürünün Avrupa medeniyetinin mirası olarak sahiplenilmesi vardır: Tolstoy dünya........

© Hür Fikirler