ABD yönetiminin New York Times–OpenAI davasında yapay zekâ eğitiminin genel olarak “adil kullanım” sayılması gerektiğini savunması, telif savaşında teknoloji şirketlerinin elini güçlendirdi. Ancak son mahkeme kararları, korsan kaynaklardan veri edinilmesi, eserlerle rekabet eden çıktılar ve gelişen lisans piyasası bakımından YZ şirketlerine umdukları açık çeki vermiyor. Avrupa ücret ve şeffaflık arayışını güçlendirirken, Türkiye’de komisyonda bulunan bir kanun teklifi YZ eğitimi için toplu lisans ve ödeme sistemi öngörüyor.

Yapay zekâ şirketlerinin milyonlarca kitap, haber, müzik eseri ve diğer telifli içeriği modellerini eğitmek için hak sahiplerinden izin almadan kullanıp kullanamayacağına ilişkin küresel hukuk mücadelesi, ABD yönetiminin doğrudan ağırlık koymasıyla yeni bir aşamaya girdi.

ABD yönetimi, 1 Eylül'de New York federal mahkemesine sunduğu ve 2 Eylül'de kamuoyuna yansıyan görüşünde, OpenAI'nin New York Times ve diğer yayınlarla süren telif davalarında savunduğu temel teze destek verdi. Hükümete göre büyük dil modellerinin telifli metinlerle eğitilmesi genel olarak ABD telif hukukundaki “fair use” —adil kullanım— öğretisi kapsamında değerlendirilmeli. Yönetim, yapay zekâ gelişiminin bilimsel ilerleme, ekonomik büyüme ve ulusal güvenlikle da bağlantılı olduğunu ileri sürdü. Reuters'a göre bu, ABD federal yönetiminin hak sahipleri ile YZ şirketleri arasında büyüyen telif davalarına bu ölçüde doğrudan görüş bildirdiği ilk örnek olarak görünüyor.

Aynı gün ABD Ticaret Bakanı Howard Lutnick'in G20 ülkelerine, içerik üreticilerini korurken YZ şirketlerinin eserlerle model eğitebilmesine imkân veren düzenlemeler geliştirmeleri çağrısında bulunması, mahkemeye sunulan görüşün tek bir davaya ilişkin hukuki tercihten ibaret olmadığını gösterdi. Washington, geniş bir YZ eğitim alanını aynı zamanda teknoloji ve rekabet politikası meselesi olarak görüyor.

Ancak yönetimin görüşü davaya bakan mahkemeyi bağlamıyor. Üstelik “YZ eğitimi adil kullanımdır” önermesi, eserin korsan yollarla elde edilmesini, üçüncü kişilere dağıtılmasını veya modelin telif hakkını ihlal eden çıktılar üretmesini kendiliğinden hukuka uygun hâle getirmiyor. ABD'de oluşmaya başlayan içtihadın en önemli özelliği de tam burada: “Eğitim” adı verilen sürecin bütün aşamalarını tek hukuki fiil gibi değerlendirmek giderek güçleşiyor.

Mahkemeler henüz “YZ istediği eseri kullanabilir” demedi

ABD hukukundaki fair use, Türk hukukundaki genel bir “adil kullanım hakkının” karşılığı değil. Telifli bir eserin izin alınmadan kullanılmasının belirli koşullarda hukuka uygun sayılmasına imkân veren ve kullanımın amacı, eserin niteliği, kullanılan bölümün miktarı ile eserin mevcut veya muhtemel pazarı üzerindeki etkisini birlikte değerlendiren açık uçlu bir Amerikan öğretisi.

2025 ve 2026'da çıkan kararlar da bu nedenle birbirine benzeyen davalarda farklı sonuçlara yol açabiliyor.

En çok YZ şirketlerinin lehine yorumlanan karar, yazarların Anthropic'e karşı açtığı Bartz v. Anthropic davasında Haziran 2025'te çıktı. Federal Yargıç William Alsup, kitapların büyük dil modellerinin eğitiminde kullanılmasını “son derece dönüştürücü” bularak davadaki eğitim kullanımının adil kullanım kapsamında olduğuna karar verdi. Anthropic'in satın aldığı basılı kitapları tarayıp dijitalleştirmesi de ayrı bir gerekçeyle adil kullanım sayıldı.

Fakat kararın genellikle ikinci planda kalan başka bir bölümü vardı. Anthropic milyonlarca kitabı korsan internet kütüphanelerinden indirmiş ve bunların önemli bölümünü ileride kullanmak üzere kalıcı bir dijital kütüphanede tutmuştu. Mahkeme, korsan nüshaları elde edip genel amaçlı bir kütüphanede saklama işlemini eğitimdeki dönüştürücü kullanımın arkasına gizlemedi. Bu bölüm daha sonra 1,5 milyar dolarlık toplu dava uzlaşmasına dönüştü; uzlaşmaya Temmuz 2026'da nihai onay verildi. Bu bir mahkemenin 1,5 milyar dolar tazminata hükmetmesi değil, tarafların korsan kitaplar konusundaki davayı bu bedelle sona erdirmesi anlamına geliyor.

Meta hakkındaki Kadrey v. Meta kararı da teknoloji şirketleri lehine sonuçlandı, fakat kararın kapsamı daha da dikkatli okunmayı gerektiriyor. Yargıç Vince Chhabria Haziran 2025'te Meta'nın 13 davacı yazarın kitaplarını Llama modellerini eğitmek için kullanması bakımından adil kullanım savunmasını kabul etti. Bunun temel nedenlerinden biri, davacıların YZ tarafından üretilen eserlerin kitap pazarını “seyreltip” kendi eserleriyle rekabet edeceğine ilişkin anlamlı kanıt sunamamış olmasıydı.

Yargıç, Mart 2026 tarihli sonraki kararında yanlış anlaşılmaya yer bırakmayacak kadar açık bir düzeltme yaptı: Meta'nın kazanmasının nedeni, “korunan eserleri YZ eğitimi için kopyalamanın gerçekten adil kullanım olması” değildi; davacı avukatlarının pazar zararına ilişkin yeterli delil ortaya koyamamasıydı. Üstelik Meta'nın eserleri BitTorrent üzerinden indirirken aynı zamanda üçüncü kişilere dağıtıp dağıtmadığına ilişkin ayrı iddialar davada ileri sürülmeye devam etti.

Buna karşılık Thomson Reuters v. Ross Intelligence davasında Delaware federal mahkemesi farklı sonuca ulaştı. Ross'un Westlaw'daki telif korumalı hukuk özetlerinden yararlanarak doğrudan Westlaw ile rekabet edecek bir hukuki araştırma aracı geliştirmesini adil kullanım saymadı. Bununla birlikte Ross'un sistemi üretken YZ değildi; dolayısıyla kararın ChatGPT benzeri büyük dil modellerine doğrudan uygulanabilecek genel bir emsal olarak sunulması da doğru değil. Kararın önemi, ticari rekabet ve hak sahibinin pazarı üzerindeki etkinin adil kullanım değerlendirmesinde nasıl ağırlaşabileceğini göstermesinde. Karar ayrıca ara temyize açıldı.

Ortaya çıkan tablo, “YZ eğitimi serbesttir” veya “her eğitim için lisans gerekir” şeklindeki iki uç formülden hiçbirini henüz doğrulamıyor.

Asıl savaş pazar zararına kayabilir

ABD Telif Hakları Ofisinin Mayıs 2025'te yayımladığı üretken YZ eğitimi raporu da tam bu nedenle kategorik bir sonuçtan kaçınıyor. Kuruma göre bazı eğitim kullanımları adil kullanım sayılacak, bazıları sayılmayacak. Ticari olmayan araştırma amacıyla yapılan ve eserin parçalarını çıktıda yeniden üretmeyen kullanım yelpazenin bir ucundayken; korsan kaynaktan alınan ifade değeri yüksek eserlerin, piyasada bu eserlerle rekabet edecek sınırsız içerik........

© Hukuki Haber