YANAN FABRİKA, ŞÜPHELİ SİGORTALI

Kasten Çıkarılan Yangında Sigortacının Tazminat Borcu, İspat Yükü ve Ceza Yargılamasının Etkisi: Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 2025 Tarihli Kararı Işığında Bir Değerlendirme

Ekim ayının ilk haftasında basına yansıyan bir haber, sigorta hukukunun en eski sorularından birini yeniden gündeme taşıdı. Haberlere göre Gaziantep'te bir organize sanayi bölgesindeki tekstil fabrikasında 26 Ağustos 2026 gecesi çıkan yangının ardından başlatılan soruşturmada fabrika sahibi, yangını çıkarması için bir kişiyle anlaştığı ve vaat ettiği bedeli ödemeyince bu kişi tarafından şikâyet edildiği iddiasıyla "sigorta bedelini almak maksadıyla dolandırıcılık" ve "genel güvenliğin kasten tehlikeye sokulması" suçlarından tutuklanmıştır. Soruşturma sürmektedir; iddiaların doğruluğu yargılama sonunda belli olacaktır ve masumiyet karinesi herkes için geçerlidir. Bu yazının konusu olayın kendisi değil, olayın ortaya koyduğu hukuki sorulardır.

Bir sanayi tesisinde yangın çıktığında sigortacının önünde iki ihtimal vardır: Yangın ya teminat altındaki bir rizikodur ya da sigortalının kastıyla çıkarılmıştır. İlk ihtimalde tazminat ödenir, ikincisinde sigortacı borcundan kurtulur. Ne var ki uygulamadaki sorun bu ikisi arasındaki gri alanda doğar: Yangın raporu "şüpheli" der, savcılık soruşturma başlatır, ceza davası yıllar sürer. Bu süre boyunca sigortacı ödemeyi durdurabilir mi? "Şüphe" tazminat talebini reddetmeye yeter mi? Ceza davası beraatle biterse ne olur, mahkûmiyetle biterse ne olur? Tazminat ödendikten sonra kastın anlaşılması hâlinde ödenen para nasıl geri alınır? Ve belki en önemlisi: Yangını gerçekten kendisi çıkarmamış dürüst sigortalı, uzun bir ceza süreci boyunca haklarını nasıl korur?

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 12.02.2025 tarihli kararı bu soruların önemli bir kısmına doğrudan cevap vermiştir. Aşağıda önce kanuni çerçeve ortaya konmakta, ardından ispat yükü, ceza soruşturmasının ödeme borcuna ve zamanaşımına etkisi, ceza kararının hukuk yargılamasındaki yeri, ödemeden sonra ortaya çıkan kast ve ceza hukuku boyutu sırasıyla incelenmektedir.

I. KANUNİ ÇERÇEVE: KAST, TEMİNATIN KESİN SINIRIDIR

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 1429. maddesinin birinci fıkrası iki kural koyar. İlk cümleye göre sigortacı, aksine sözleşme yoksa, sigorta ettirenin, sigortalının, lehtarın ve bunların fiillerinden sorumlu oldukları kişilerin ihmallerinden kaynaklanan zararları tazmin etmekle yükümlüdür. İkinci cümle ise sınırı çizer:

"Sigorta ettiren, sigortalı ve tazminat ödenmesini sağlamak amacıyla bunların hukuken fiillerinden sorumlu oldukları kişiler, rizikonun gerçekleşmesine kasten sebep oldukları takdirde, sigortacı tazminat borcundan kurtulur ve aldığı primleri geri vermez." (TTK m. 1429/1)

Hükmün üç unsuru özellikle önemlidir. Birincisi, ölçüt kusur değil kasttır. Ağır ihmal, dikkatsizlik ya da önlem almamak, sözleşmede aksine bir hüküm bulunmadıkça teminatı ortadan kaldırmaz; yalnızca kasıt kaldırır. İkincisi, kastın bizzat sigortalıdan gelmesi şart değildir. Sigortalının fiillerinden hukuken sorumlu olduğu kişilerin kastı da, "tazminat ödenmesini sağlamak amacıyla" hareket etmeleri koşuluyla, aynı sonucu doğurur. Haberdeki iddia gibi yangını çıkarması için başka birinin tutulduğu durumlarda sigortalı zaten kendi kastıyla hareket etmiş olur. Tüzel kişi sigortalılarda ise yöneticinin ya da yetkilinin kastı şirketin kastı olarak değerlendirilecektir. Üçüncüsü, kanun koyucu yaptırımı ağırlaştırmıştır: Sigortacı yalnızca tazminattan kurtulmakla kalmaz, aldığı primi de iade etmez.

Yangın Sigortası Genel Şartları'nın B.7 maddesi de aynı yönde düzenleme içerir. Sigorta ettirenin ya da sigortalının rizikonun gerçekleşmesine kasten sebebiyet vermesi veya zarar miktarını kasten artırıcı eylemlerde bulunması hâlinde poliçeden doğan hakları düşer. Genel Şartlar'ın "zarar miktarını kasten artırma" hâlini ayrıca sayması önemlidir. Kendiliğinden çıkan bir yangını büyütmek ya da söndürülmesini engellemek de aynı sonuca yol açar.

Kundaklama dosyalarında sıkça karşılaşılan bir başka olgu, yangından kısa süre önce sigorta bedelinin olağan dışı biçimde artırılmasıdır. TTK m. 1463/2 uyarınca sigorta ettirenin mali çıkar sağlamak amacıyla kötüniyetle yaptığı aşkın sigorta sözleşmesi geçersizdir. Bu hüküm kundaklamayı ispatlamaz; ancak sigortacının kast iddiasını destekleyen karinelerden birini oluşturur ve ayrı bir savunma imkânı yaratır.

II. İSPAT YÜKÜ: ŞÜPHE, İSPAT DEĞİLDİR

TTK m. 1409/2'ye göre sözleşmede öngörülen rizikolardan herhangi birinin teminat dışında kaldığını ispat yükü sigortacıya aittir. Sigortalı, teminat kapsamındaki bir rizikonun, yani yangının gerçekleştiğini ve zararını ispatlar; yangının kasten çıkarıldığını ise sigortacı ispatlamak zorundadır. Kast, sigortacının ileri sürdüğü bir teminat dışılık hâlidir ve yükü ona aittir. İtfaiye raporunda yangının çıkış nedeninin "tespit edilemedi" ya da "şüpheli" olarak yazılması bu yükü karşılamaz. Çıkış nedeni belirlenemeyen bir yangın, kasten çıkarılmış bir yangın demek değildir.

Ne var ki uygulamada bu ayrım her zaman korunmamaktadır. Yargıtay 4. Hukuk Dairesinin 21.10.2024 tarihli bir kararında, kasko sigortalı aracın yoldan çıkarak tamamen yandığı bir olayda sigortacının araştırma raporunda "aracın kasten yakıldığı şüphesinin oluştuğu ancak bu hususu doğrulayacak herhangi bir delile ulaşılamadığı" belirtilmiştir. Daire çoğunluğu buna rağmen olayın poliçe teminatı kapsamında meydana gelen bir trafik kazası olduğunun sübuta ermediği gerekçesiyle davanın reddi gerektiğine hükmetmiştir (Y. 4. HD, E. 2022/11217, K. 2024/9975, 21.10.2024). Kararın karşı oy yazısı ise sorunu açıkça ortaya koymaktadır: TTK m. 1409 uyarınca ispat külfeti sigortacıdadır ve sigortacının kendi araştırma raporu dahi şüpheyi doğrulayan delil bulunmadığını söylemektedir.

Karşı oydaki görüşe katılmak gerekir. Çoğunluk kararı, sigortacının ispatlayamadığı kast iddiasını, sigortalının "rizikonun teminat kapsamında gerçekleştiğini ispat edemediği" kalıbına dönüştürmüştür. Bu yaklaşım yaygınlaşırsa her şüpheli yangında ispat yükü fiilen sigortalıya geçer ve TTK m. 1409/2 işlevsiz kalır. Rizikonun gerçekleştiğinin ispatı ile kastın bulunmadığının ispatı birbirinden ayrı tutulmalıdır. Yangının çıktığı, sigortalı mala zarar verdiği ve zararın miktarı sigortalının yüküdür. Yangının nasıl çıktığına ilişkin belirsizlik ise sigortacı aleyhine sonuç doğurmalıdır.

İspat yükünün yer değiştirdiği meşru bir hâl vardır: rizikonun gerçekleşmesine ilişkin ihbar yükümlülüğünün kasten ihlali. Yargıtay'ın yerleşik çizgisine göre sigortalı, doğru ihbar yükümlülüğünü kasten yerine getirmez veya iyiniyet kurallarına açıkça aykırı şekilde teminat dışındaki bir olayı teminat içindeymiş gibi bildirirse ve bu durum somut delillerle kanıtlanırsa, ispat külfeti yer değiştirir ve rizikonun teminat içinde kaldığını ispat yükü sigortalıya geçer (Y. 17. HD, E. 2016/8078, K. 2017/1168, 08.02.2017). İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 9. Hukuk Dairesi de araçta çıkan bir yangında yangın raporunun bulunmadığını, yangının çıkış sebebinin........

© Hukuki Haber