İthalatta gözetim uygulaması ile gümrük kıymetinin belirlenmesi, farklı amaçlara dayanan ancak uygulamada sıkça kesişen iki ayrı hukuki alanı oluşturmaktadır. İthalatta gözetim uygulamasına tabi bir eşyanın fatura bedeli, ilgili gözetim tebliğinde belirlenen birim kıymetin altında kalabilir. Bu durumda ithalatçıdan gözetim belgesi ibraz etmesi istenir. Uygulamada ise gözetim belgesi bulunmayan ithalatçılar, eşyanın serbest dolaşıma giriş işlemlerini tamamlayabilmek için fatura bedeli ile gözetim kıymeti arasındaki farkı gümrük beyannamesinde ek kıymet olarak beyan edebilmektedir.

Bu uygulama ilk bakışta yalnızca beyannamede yapılan teknik bir düzeltme gibi görünse de önemli bir hukuki sonuç doğurur. Ek beyan nedeniyle gümrük kıymeti yükselmekte; gümrük vergileri ve ithalatta alınan katma değer vergisi daha yüksek bir matrah üzerinden hesaplanmaktadır. Oysa beyan edilen ek tutar, her zaman yabancı satıcıya ödenen bir bedeli veya ithalat işlemiyle bağlantılı gerçek bir gideri ifade etmez.

Bu nedenle uyuşmazlığın temelinde iki ayrı kurumun birbirinden ayrılması gerekir: ithalatta gözetim ve gümrük kıymeti. Gözetim, belirli malların ithalatındaki gelişmelerin izlenmesine yönelik bir ticaret politikası önlemidir. Gümrük kıymeti ise ithal eşyasının vergi matrahının kanunda öngörülen yöntemlere göre belirlenmesine ilişkin bir sistemdir. Gözetim tebliğinde yer alan birim kıymetin, bu sistemde bağımsız bir kıymet belirleme yöntemi olarak kullanılıp kullanılamayacağı uzun süre yargı kararlarına da konu olmuştur.

Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulunun 24.01.2024 tarihli ve E.2023/6, K.2024/1 sayılı kararı, bölge idare mahkemesi daireleri arasındaki karar aykırılığını gidererek konuya ilişkin önemli bir ölçüt ortaya koymuştur. Bu yazıda gözetim kıymetinin hukuki niteliği, ek kıymet beyanının gümrük kıymetine etkisi, ihtirazi kayıt ve başvuru yolları ile anılan kararın kapsamı incelenmektedir.

1. Gümrük kıymetinde temel yöntem: Satış bedeli

İthal eşyasının gümrük kıymeti, 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 23 ila 31 inci maddelerinde düzenlenen yöntemlere göre belirlenir. Türk gümrük kıymet sistemi, GATT’ın VII nci Maddesinin Uygulanmasına İlişkin Dünya Ticaret Örgütü Anlaşması’na dayanır. Sistemin amacı, keyfî veya varsayımsal kıymetler yerine mümkün olduğunca somut ithalat işleminde oluşan gerçek ticari bedelin esas alınmasıdır.

Gümrük Kanunu’nun 24 üncü maddesine göre temel yöntem satış bedeli yöntemidir. Satış bedeli, Türkiye’ye ihraç amacıyla yapılan satışta eşya için fiilen ödenen veya ödenecek fiyatın, Kanun’un 27 ve 28 inci maddelerinde öngörülen düzeltmeler yapıldıktan sonraki tutarıdır. Bu nedenle fatura bedeli çoğu durumda hareket noktasını oluşturur; ancak gümrük kıymeti her zaman faturada yazılı tutarla aynı değildir.

Satış bedeli yönteminin uygulanabilmesi için alıcının eşyayı kullanmasına veya elden çıkarmasına ilişkin kabul edilemeyecek kısıtlamaların bulunmaması, satış veya fiyatın kıymeti belirlenemeyen bir koşula bağlı olmaması ve alıcı ile satıcı arasındaki ilişkinin fiyatı etkilememiş olması gibi kanuni koşulların sağlanması gerekir. Gümrük idaresi beyan edilen kıymetin doğruluğunu ve gerçekliğini inceleyebilir; gerektiğinde fatura, sözleşme, ödeme kayıtları ve fiyatın oluşumunu açıklayan diğer belgeleri isteyebilir.

Bununla birlikte fiyatın düşük bulunması, satış bedelinin kendiliğinden reddedilmesi sonucunu doğurmaz. Aynı veya benzer eşya ithalatlarında daha yüksek kıymetlere rastlanması idare bakımından inceleme nedeni olabilir. Ancak sipariş miktarı, ticari düzey, ürün kalitesi, uzun süreli tedarik ilişkisi, teslim ve ödeme koşulları veya dönemsel indirimler fiyat farklılığını açıklayabilir. İdarenin somut işlemin koşullarını ve beyan sahibi tarafından sunulan belgeleri değerlendirmesi gerekir.

Satış bedeli yönteminin uygulanamayacağı ortaya konulursa, Kanun’un 25 inci maddesinde yer alan aynı eşyanın satış bedeli, benzer eşyanın satış bedeli, indirgeme ve hesaplanmış kıymet yöntemlerine sırasıyla geçilir. İndirgeme ve hesaplanmış kıymet yöntemlerinin sırası, ithalatçının talebi üzerine değiştirilebilir. Bu yöntemlerle de kıymet belirlenemezse Kanun’un 26 ncı maddesindeki son yöntem uygulanır. Yöntemlerdeki bu sıra emredici niteliktedir; idare önceki yöntemin neden uygulanamadığını açıklamadan doğrudan piyasa fiyatına, referans değere veya gözetim kıymetine geçemez.

2. İthalatta gözetim neyi ifade eder?

İthalatta gözetim, 2004/7304 sayılı İthalatta Gözetim Uygulanması Hakkında Karar, bu Kararın uygulanmasına ilişkin Yönetmelik ve ürün bazında çıkarılan gözetim tebliğleri çerçevesinde yürütülür. Gözetimin amacı, belirli bir malın ithalatında meydana gelen gelişmelerin ve ithalatın yerli üreticiler üzerindeki etkilerinin izlenmesidir.

2004/7304 sayılı Kararın 4 üncü maddesine göre ileriye yönelik gözetime tabi bir malın ithalatında, gümrük mevzuatının gerektirdiği belgelerin yanında gözetim belgesi de aranır. Ürün bazındaki tebliğlerde eşyanın GTİP’i, uygulanacak birim kıymet ve gözetim belgesine ilişkin diğer koşullar gösterilir.

Gözetim tebliğinde belirtilen birim kıymet, bu kıymetin altında ithalat yapılamayacak kanuni bir asgari fiyat değildir. İthalat bedelinin bu kıymetin altında kalması, kural olarak gözetim belgesi ibrazı yönünden sonuç doğurur. Bu değer, Gümrük Kanunu’nun 24 ila 26 ncı maddelerinde sayılan kıymet belirleme yöntemlerinden biri olmadığı gibi, eşyanın gerçek ticari değerini kesin olarak gösteren bir ölçüt de değildir.

Bu ayrım önemlidir. Gözetim kıymeti, ithalatın izlenmesi amacıyla belirlenen bir eşiktir. Gümrük kıymeti ise somut satış işlemi esas alınarak ve kanuni yöntemler uygulanarak tespit edilir. Fatura bedelinin gözetim kıymetinden düşük olması gümrük idaresinin beyanı incelemesine neden olabilir; ancak gözetim kıymetinin doğrudan vergi matrahı olarak kabul edilmesi için yeterli değildir.

3. Ek kıymet beyanı ve “yurt dışı diğer giderler” kalemi

Gözetim belgesi bulunmayan ithalatçı, fatura bedeli ile gözetim kıymeti arasındaki farkı beyannamede ek kıymet olarak gösterebilir. Uygulamada bu fark çoğu kez “yurt dışı diğer giderler” kalemine yazılmaktadır. Böylece........

© Hukuki Haber