Hukuk devletinin temel gereklerinden biri, kamu gücünün kullanımının hukuki sınırlar içerisinde gerçekleşmesi ve bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin devletin bütün organları karşısında korunmasıdır. Kamu düzeninin sağlanması, suçların önlenmesi ve toplumsal güvenliğin korunması amacıyla kolluk görevlilerine tanınan zor kullanma yetkisi, niteliği itibarıyla istisnai bir kamu gücü müdahalesidir. Bu yetkinin varlığı, kolluk görevlilerine sınırsız hareket alanı tanımadığı gibi görev sırasında gerçekleştirilen her türlü fiziksel müdahaleyi de hukuka uygun hâle getirmemektedir.

Kolluk görevlilerinin zor kullanma yetkisi, kanunilik, gereklilik ve ölçülülük ilkeleri çerçevesinde değerlendirilmesi gereken bir yetkidir. Söz konusu yetkinin sınırlarının aşılması, yalnızca idari ve disiplin sorumluluğunu değil, gerçekleştirilen eylemin niteliğine göre cezai sorumluluğu da gündeme getirmektedir. Bu nedenle kolluk müdahalelerinin hukuka uygunluğunun belirlenmesinde müdahalenin amacı, gerçekleştiği koşullar, kullanılan kuvvetin derecesi ve müdahalenin kişi üzerindeki sonuçları birlikte değerlendirilmelidir.

Kolluk Görevlilerinin Zor Kullanma Yetkisinin Hukuki Dayanağı ve Sınırları

Kolluk görevlilerinin zor kullanma yetkisinin temel hukuki dayanağı, 2559 sayılı Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu’nun 16. maddesidir. Anılan düzenleme uyarınca polis, görevini yerine getirirken direnişle karşılaşması hâlinde, söz konusu direnişi kırmak amacıyla ve ancak direnişi kıracak ölçüde zor kullanmaya yetkilidir. Kanun koyucu, bu yetkinin kullanılmasını direnişin mahiyetine ve derecesine bağlı kılmış; bedeni kuvvet, maddi güç ve kanuni şartların gerçekleşmesi hâlinde silah kullanımını kademeli bir sistem içerisinde düzenlemiştir. Söz konusu düzenlemenin lafzından ve amacından açıkça anlaşılacağı üzere zor kullanma yetkisi, kolluk görevlilerine tanınmış mutlak ve sınırsız bir müdahale yetkisi olmayıp belirli hukuki koşulların varlığına bağlı olarak kullanılabilecek istisnai bir kamu gücü yetkisidir.

Zor kullanma yetkisinin hukuka uygunluğunun değerlendirilmesinde öncelikle müdahaleyi gerektiren hukuki ve fiilî koşulların mevcut olup olmadığının tespit edilmesi gerekmektedir. Kolluk görevlisinin kanundan kaynaklanan bir yetkiye sahip olması, gerçekleştirdiği her türlü fiziksel müdahalenin kendiliğinden hukuka uygun kabul edilmesini sağlamamaktadır. Zira bir yetkinin kanunla tanınmış olması ile somut olayda bu yetkinin kullanılmasını haklı kılan koşulların gerçekleşmesi birbirinden farklı hukuki meselelerdir. Bu bağlamda kolluk müdahalesinin meşruiyeti, yalnızca müdahalede bulunan kişinin kamu görevlisi sıfatını taşımasına değil, müdahalenin hukuki dayanağına, ulaşılmak istenen amaca, müdahaleyi zorunlu kılan koşulların varlığına ve kullanılan kuvvetin niteliğine bağlıdır.

Özellikle Anayasa’nın 13. maddesinde düzenlenen temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasına ilişkin esaslar ile 17. maddesinde güvence altına alınan kişinin maddi ve manevi varlığının korunması hakkı, kolluk görevlilerinin zor kullanma yetkisinin değerlendirilmesinde birlikte gözetilmelidir. Kamu düzeninin korunması amacıyla gerçekleştirilen bir müdahale, temel hak ve özgürlüklere yönelik bir sınırlama oluşturduğundan, bu müdahalenin kanuni dayanağının bulunmasının yanında demokratik hukuk devletinin gerekleriyle ve ölçülülük ilkesiyle de bağdaşması gerekmektedir. Bununla birlikte Anayasa’nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasında düzenlenen işkence ve kötü muamele yasağının mutlak niteliği karşısında, kamu düzeninin korunması veya suçla mücadele edilmesi gerekçeleri, kötü muamele niteliğine ulaşan bir müdahaleyi meşru hâle getiremez.

Zor kullanma yetkisinin sınırlarının belirlenmesinde ölçülülük ilkesi özel bir önem taşımaktadır. Ölçülülük ilkesi, gerçekleştirilen müdahalenin ulaşılmak istenen meşru amaca elverişli olmasını, aynı amaca daha hafif bir müdahaleyle ulaşılmasının mümkün bulunmamasını ve bireyin temel haklarına yönelik müdahalenin korunmak istenen hukuki yararla makul bir denge içerisinde olmasını gerektirmektedir. Bu çerçevede kolluk görevlisinin karşılaştığı direnişin niteliği, yoğunluğu ve oluşturduğu tehlike dikkate alınmaksızın fiziksel kuvvete başvurulması veya mevcut tehlikenin bertaraf edilmesi için gerekli olanın üzerinde kuvvet kullanılması, müdahalenin hukuka uygunluğunu tartışmalı hâle getirecektir. Kolluk görevlisinin sahip olduğu takdir yetkisi de bu ilkelerle sınırlı olup müdahalenin derecesinin yalnızca görevlinin kişisel değerlendirmesine bırakıldığı söylenemez.

Kanunda öngörülen kademelilik ilkesi de zor kullanma yetkisinin keyfî biçimde kullanılmasını önlemeye yönelik temel güvencelerden biridir. Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu’nun 16. maddesinde bedeni kuvvet ile maddi güç arasında ayrım yapılmış; maddi güç kapsamında kelepçe, cop, basınçlı su, göz yaşartıcı gaz ve benzeri araçların kullanılması düzenlenmiştir. Ancak kanunda farklı müdahale araçlarına yer verilmiş olması, bunların somut olayın koşulları gözetilmeksizin kullanılabileceği anlamına gelmemektedir. Kullanılacak aracın ve uygulanacak kuvvetin belirlenmesinde karşılaşılan direnişin derecesi, müdahalenin amacı ve kişinin içinde bulunduğu koşullar esas alınmalıdır. Kademelilik ilkesi her olayda bütün müdahale aşamalarının sırasıyla uygulanmasını zorunlu kılmamakla birlikte, tercih edilen yöntemin neden gerekli olduğunun ve daha hafif bir müdahalenin neden yeterli olmayacağının somut koşullarla açıklanabilmesini gerektirir. Özellikle silah kullanımı, kanunda ayrıca öngörülen şartlara tabi olup sıradan bir zor kullanma yöntemi olarak değerlendirilemez.

Öte yandan aynı kanuni düzenlemede, kural olarak zor kullanmadan önce ilgili kişiye direnmeye devam etmesi hâlinde kuvvet kullanılacağı yönünde ihtarda bulunulması öngörülmüştür. Direnişin mahiyeti ve derecesi gerektirdiğinde ihtarda bulunulmaksızın zor kullanılması mümkün olmakla birlikte, bu istisnanın da somut olayın koşulları çerçevesinde değerlendirilmesi gerekmektedir. Dolayısıyla herhangi bir direnme veya acil müdahale gerekliliği bulunmaksızın, doğrudan fiziksel kuvvete başvurulması, kanunun zor kullanma yetkisine yüklediği amaç ve sınırlamalarla bağdaşmayabilir.

Zor kullanma yetkisinin değerlendirilmesinde üzerinde durulması gereken bir diğer husus, müdahalenin gerekliliğinin olayın her aşamasında devam edip etmediğidir. Özellikle yakalama ve gözaltına alma işlemleri sırasında kişinin başlangıçta direnmiş olması, söz konusu direnişin sona ermesinden sonra gerçekleştirilen bütün müdahalelerin hukuka uygun kabul edilmesini sağlamaz. Bir kişinin etkisiz hâle getirilmesi, fiilen kontrol altına alınması veya kendisine yönelik yakalama işleminin tamamlanması sonrasında gerçekleştirilen fiziksel müdahaleler bakımından........

© Hukuki Haber