GİRİŞ VE KORUNAN HUKUKİ DEĞER

Dolandırıcılık suçu, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) Özel Hükümler Kitabı’nın "Topluma Karşı Suçlar"ı takip eden "Malvarlığına Karşı Suçlar" başlıklı Onuncu Bölümünde, TCK m. 157 ile TCK m. 159 hükümleri arasında sistemleştirilmiştir.

Malvarlığına yönelen diğer klasik suç tiplerinden (hırsızlık, yağma, güveni kötüye kullanma) farklı olarak dolandırıcılık suçunda fail, zilyetliği cebir, tehdit ya da gizlice elde etmemektedir. Dolandırıcılık suçunun ayırt edici niteliği; failin sergilediği hileli hareketlerle mağdurun iradesini fesada uğratması ve bunun sonucunda malvarlığı değerinin bizzat mağdurun kendi rızasıyla (fakat sakatlanmış iradeyle) faile veya üçüncü bir kişiye teslim edilmesidir.

Bu yapısal niteliği gereği dolandırıcılık suçu çok hukuki konulu bir karaktere sahiptir. Korunan hukuki değer yalnızca mülkiyet ve zilyetlik gibi salt malvarlığı hakları değildir; suç tipi aynı zamanda bireylerin irade serbestisini, işlem ve karar alma özgürlüğünü ve toplumsal-ticari hayatta dürüstlük ve güven kuralını koruma altına almaktadır.

BASİT DOLANDIRICILIK SUÇU (TCK m. 157) VE TİPİKLİĞİN MADDİ VE MANEVİ UNSURLARI

TCK m. 157 uyarınca; hileli davranışlarla bir kimseyi aldatıp, onun veya başkasının zararına olarak, kendisine veya başkasına bir yarar sağlayan kişi dolandırıcılık suçunun temel şeklini işlemiş olur. Kanun koyucu suçun temel şekli için bir yıldan beş yıla kadar hapis ve beşbin güne kadar adlî para cezası öngörmüştür.

Suçun tipiklik unsurları kanuni tanım, doktrin ve yerleşik yargı içtihatları çerçevesinde şu şekilde somutlaşmaktadır:

1. Hareket Unsuru: Hileli Davranış ve Nitelikli Yalan

Kanun koyucu metinde hilenin doğrudan bir tanımını yapmamış, bu kavramın sınırlarının çizilmesini içtihat ve doktrine bırakmıştır. Ceza hukuku uygulamasında hile; maddi veya manevi vasıtalarla muhatabı yanıltan, gerçeği tahrif eden, gizleyen ya da olduğundan farklı gösteren, sergileniş biçimi ve yoğunluğu itibarıyla kandırıcı nitelikteki "nitelikli yalan" olarak tarif edilmektedir.

Bu doğrultuda Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2022/556, K. 2023/209, T. 05.04.2023 sayılı ilamında hilenin sınırlarını ve denetleme olanağını şu ilkelerle ortaya koymuştur:

"Yalan belli oranda ağır, yoğun ve ustaca olmalı, sergileniş açısından mağdurun denetleme olanağını ortadan kaldırmalıdır. Kullanılan hile ile mağdur yanılgıya düşürülmeli ve yanıltma sonucu kandırıcı davranışlarla yalanlara inanan mağdur tarafından sanık veya başkasına haksız çıkar sağlanmalıdır. Hileli davranışın aldatacak nitelikte olması gerekir. Basit bir yalan hileli hareket olarak kabul edilemez."

Dolayısıyla, muhatabın olağan bir dikkat ve basit bir inceleme ile derhal gerçeğini tespit edebileceği yalın beyanlar hile boyutuna ulaşmaz. Hilenin varlığı için sergilenen mizansenin veya ustaca kurgulanmış yalanın mağdurun denetleme ve teyit etme imkânını bertaraf etmiş olması aranır.

2. Aldatma ve Nedensellik Bağı

Failin icra ettiği hileli eylemlerin mağdurun zihin dünyasında fiili bir yanılgı (hata) meydana getirmesi şarttır. Eğer mağdur failin yalan söylediğini bildiği halde acıma, ticari rizikoyu göze alma veya hatır saikiyle tasarrufta bulunmuşsa dolandırıcılık suçunun aldatma unsuru gerçekleşmez. Hileli hareket ile mağdurun aldanması ve bu aldanmanın doğrudan sonucu olarak malvarlığı üzerinde tasarrufta bulunması arasında kesintisiz bir nedensellik bağı bulunmalıdır.

3. Netice Unsuru: Zarar ve Haksız Menfaat

Dolandırıcılık suçu neticeli ve zarar doğuran bir suçtur. Eylem sonucunda mağdurun veya üçüncü bir şahsın malvarlığında ekonomik anlamda somut bir eksilme (zarar) doğmalı; buna karşılık fail veya lehine hareket edilen üçüncü kişi malvarlığına haklı bir nedene dayanmayan bir kazanç (menfaat) intikal etmelidir. Zarar ve haksız yarar gerçekleşmeksizin suç tamamlanmış sayılamaz; şartları varsa teşebbüs hükümleri gündeme gelir.

Dolandırıcılık suçu yalnızca doğrudan kastla işlenebilen bir suçtur. Suçun olası kastla veya taksirle işlenmesi kanunen mümkün değildir. Fail, gerçekleştirdiği fiillerin hileli mahiyette olduğunu, muhatabın bu yolla aldatıldığını ve fiil neticesinde haksız menfaat temin edildiğini bilmeli ve bu neticeyi doğrudan istemelidir.

5. Hukuki Uyuşmazlık (Akde Aykırılık) ile Dolandırıcılık Suçu Ayrımı

Uygulamada sıklıkla karşılaşılan temel problem, sözleşmeden doğan borcun ifa edilmemesi vakıasının dolandırıcılık suçu kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceğidir. Sözleşmeye aykırılık ve borcun ödenmemesi kural olarak özel hukukun konusunu teşkil eden bir hukuki ihtilaftır. Bir fiilin dolandırıcılık suçunu oluşturabilmesi için; failin sözleşmenin kurulması esnasında borcunu ifa etmeme yönündeki iradesini gizlemiş olması, baştan itibaren karşı tarafı aldatmaya matuf kurgusal ve hileli hareketlerle iradeyi sakatlayarak tasarrufa yöneltmiş bulunması zorunludur. Sözleşme kurulduktan sonra sonradan ortaya çıkan ödeme........

© Hukuki Haber