“Gelişmiş ülkelerin çok önemli bilimsel araştırma ve uygulama konuları olmasına karşın eğitim planlaması, eğitim ekonomisi, eğitim finansmanı, eğitimde bütçe yönetimi, davranışsal eğitim ekonomisi bilim alanlarının kısaca Eğitim Ekonomisi ve Planlaması olarak Türkiye’de kabul gören bilim alanının yeterli ilgiyi gördüğü söylenemez.”

Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Kasım Karakütük ile kavramsal olarak davranışsal eğitim ekonomisinin ortaya çıkışını ve geleneksel eğitim ekonomisi modellerine katkısını, kamusal eğitim politikalarının geliştirilmesinde yeni açılımlara etkisini konuştuk.

Eğitim sisteminin-okulun ekonomik görevleri kısaca nasıl açıklanabilir?

Bazı kaynaklarda eğitim sisteminin işlevleri (fonksiyonları) olarak da belirtilen eğitim sisteminin-okulun görevleri başlıca üç başlık altında incelenebilir: Eğitim sisteminin toplumsal görevleri, eğitim sisteminin siyasal görevleri, eğitim sisteminin ekonomik görevleri. Eğitimin toplumsal görevi, toplumun sürekliliğini sağlamak, yurttaşları birbirine benzeterek birleştirip bütünleştirmek, aynı zamanda farklı eğitim tür ve düzeyleri ile de bireyleri birbirinden farklılaştırmak, ayrıca evrensel değerlerin verilmesine odaklanır. Eğitimin siyasal görevi, ülkenin yönetim biçimi eğitim sisteminin yetiştireceği insanın niteliklerini de büyük ölçüde belirleyeceğinden demokratik bir ülkede eğitim sisteminin öğrencilere demokrasinin eğitim sisteminde içselleştirilmesi, toplumda önderlik (liderlik) edecek kişilerin eğitim sisteminde yetiştirilmesi beklenir. Eğitim sisteminin ekonomik görevi de eğitim ile ekonomi arasındaki ilişkiden kaynaklanır. Çünkü eğitim kişinin verimliliğini, dolayısıyla ekonomide verimliliğinin ve üretimin artmasını sağlar. Ekonomik sistemin işlemesi için gerekli insangücünü, eğitim sisteminin yetiştirmesi beklenir. Üretken bireyler yetiştirilmesi, kişilerin ve ülkenin kaynaklarının savurganlık edilmeden kullanılması, aynı zamanda doğru tüketim davranışlarının kazandırılması eğitimin ekonomik görevleri içinde yer alır. Eğitim sisteminin ekonominin ilke ve kurallarına göre işlemesi beklenir.

Ekonomi ile eğitim etkileşimi konusunda ne söylenebilir?

Bilindiği gibi ekonomi, insan davranışlarını konu edinen toplumsal bir bilimdir. Klasik ekonomi bilimi kaynakların kıt, insan gereksinimlerinin sonsuz olduğunu, dolayısıyla ortaya çıkan gerginliği, sorunları inceleyerek olaylar arasında neden-sonuç ilişkisini kurmaya çalışır, kaynakların dengeli dağılımında planlamayı araç olarak kullanır.

Ekonomi-eğitim etkileşimi, ekonomistlerin eğitime ilgi göstermeleri, ekonomi ile eğitim arasında bağ kurmaya çalışmalarıyla başlamıştır. Bu ise eğitim ekonomisinin bilimleşmesi sürecini başlatmıştır. Ekonominin kavram ve kuramlarıyla eğitimbiliminin incelenmesiyle eğitim ekonomisi bilim dalı doğmuştur. Eğitimin ekonomik gelişmeye yaptığı etki ile ilgili araştırma ve incelemeler, eğitim ekonomisinin bilimleşmesine önemli katkıları olmuştur.

Eğitim ekonomisi ve planlaması bilim alanının ele aldığı başlıca konu ve kavramlar nelerdir?

Eğitim ekonomisi, eğitim ve yetiştirme olanaklarının üretilmesinde kullanılacak kaynakların elde edilmesi, söz konusu olanakların çeşitli nicelik ve nitelikte üretilmesi ve tüketilmesi konusunda, toplumun çeşitli kesimlerinin yaptıkları seçimleri (tercihleri) inceleyen bilim dalıdır (Ünal, 1996). Eğitime ayrılan kaynakların belirlenmesi ve ayrılan kaynakların etkili kullanılması konusunda eğitim planlaması gerekir. Bu nedenle eğitim ekonomisi ve planlaması içiçedir.

Eğitim bilimleri içinde bugün eğitim ekonomisi ve planlaması konuları, eğitim yönetimi lisansüstü programları içinde yer almaktadır. Ancak eğitim ekonomisini, genel ekonomi dizgesi içinde kamu ekonomisinin bir parçası olarak görenler olduğu gibi, işgücü piyasası ile ilgili bölümüyle çalışma ekonomisiyle de ilişkili bulanlar bulunmaktadır.

Eğitim ekonomisi ve planlaması bilim alanının ele aldığı başlıca konu ve kavramlar şunlardır (Karakütük, 2026, 4): Eğitimin ekonomik işlevi, gereksinim, mal-hizmet, yarar, tüketim-yatırım, üretim, istem-sunum (talep-arz) gibi ekonominin temel kavramları ile eğitim arasındaki ilişki, eğitim hizmetinin özellikleri (kamusal, yarı kamusal, özel), eğitimin ekonomik sonuçları, eğitimin kalkınmaya etkisi, ekonomik sistemler ile eğitim ve yönetim ilişkisi, eğitimde üretim süreci ve üretim etmenleri, eğitimde kaynak kavramı ve kaynakların kullanımı sorunu, kaynak dağılımı ve eğitim hizmeti, eğitimin finansmanı, işgücü piyasasının çözümlenmesine dayanan bazı konular; eğitim-insangücü-istihdam ilişkisi, eğitimde insangücü planlaması, eğitim harcamaları, eğitim istemi, eğitim sunumu, eğitim yatırımı, eğitimin yararları, eğitimin getirileri, eğitimin dışsallıkları, eğitim maliyetleri ve öğretmen aylıkları, eğitim bütçesinin yönetimi (eğitimin giderleri ve eğitimin gelir kaynakları), eğitimin verimliliği, eğitimin niteliği, eğitimde maliyet-yarar çözümlemesi, eğitim ekonomisi kuramları, eğitim planlaması, eğitimde fırsat ve olanak eşitliği, eğitim planlaması modelleri ve teknikleri.

Peki eğitim bilimleri alanında davranışsal eğitim ekonomisi kavramı neden doğmuştur?

Son yıllarda insan davranışlarıyla ilgili bilim dallarında (psikoloji, sosyoloji, nöroloji, ekonomi,........

© HalkTV