Zorunlu yasın kısa tarihi: Bir kamusal despotizm biçimi olarak zorunlu matem
10 Kasım 1938’den 2026 yılına uzanan süreçte Mustafa Kemal'i anma törenlerinin, özellikle de saat 09:05’te hayatın kitleler halinde dondurulmasını hedefleyen kamusal "saygı duruşu" ve siren pratiğinin geçirdiği tarihsel, hukuki ve sosyo-politik dönüşüm; aslında toplumu kuşatan kamusal despotizmin de tarihidir. Anma ritüellerinin kurumsallaşması; tek parti dönemindeki ilk uygulamalar, çok partili hayata geçiş, Anıtkabir’in inşası, askerî müdahaleler, Halkevleri ve gençlik örgütlenmelerinin rolüyle birlikte düşünüldüğünde, bir ulus "icat" etmede yasın dâhiyane bir mühendislikle nasıl işlevsel olarak kullanıldığını görebiliyoruz.
İlk Matem (1938–1950)
Modern ulus-devletlerin inşasında kurucu liderlerin ölümü ve anılması, kolektif hafızanın oluşturulmasında temel harç malzemesi olarak işlev görür. Mustafa Kemal'in 10 Kasım 1938’deki ölümünün hemen ardından ilan edilen matem, başlangıçta Kemalist kadrolar için ulusal bir şokun ve samimi bir toplumsal kederin dışavurumu olarak görülebilir. Nitekim 10 Kasım 1938 ve takip eden günlerde çıkan gazeteler (Ulus, Cumhuriyet, Akşam, Tan, Son Posta), henüz standartlaşmış bir devlet protokolünün ötesinde, Kemalist kadroların ve devlet erkânının yaşadığı doğrudan travmayı yansıtmıştır. 11 Kasım 1938 tarihli neredeyse tüm ulusal gazeteler ilk sayfalarını siyah çerçeveler içinde yayımlamış; Dolmabahçe Sarayı önünde naaşı ziyaret etmek için toplanan kitlenin kontrol edilemeyen hüznüne, izdihamda yaşanan baygınlıklara ve Dolmabahçe'den Gülhane'ye kadar uzanan insan kalabalığına odaklanmıştır. Bu ilk evrede yas, henüz mekanik komutlarla yürütülmeyen, kendiliğinden gelişen kitlesel bir refleks niteliğindedir.
Ancak devlete düşen görev, bu sarsıcı kaybı kalıcı ve tekrarlanabilir bir resmî hafıza rejimine dönüştürmek olmuştur. Kayıtlara "İlk Matem" olarak geçen 10 Kasım 1939 tarihli ilk organize yıl dönümü, Dâhiliye Vekâleti Matbuat Umum Müdürlüğü ve Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) Parti Umumî Merkezi tarafından hazırlanan katı bir protokolle standartlaştırılmıştır. 1939 basınına yansıdığı üzere, vefat saati olan 09:05’te radyo yayınlarının kesilmesi, bayrakların yarıya indirilmesi, başta Mustafa Kemal'in naaşının bulunduğu Etnografya Müzesi olmak üzere resmî dairelerde ve okullarda saygı duruşunda bulunulması ilk kez resmî bir talimat diliyle kurala bağlanmıştır. Tek parti yönetimi, anma törenlerini hem ulus-devlet kimliğini pekiştirmenin hem de İsmet İnönü liderliğindeki devlet otoritesinin sürekliliğini meşrulaştırmanın bir aracı olarak kurgulamıştır. Gazete başyazılarında Atatürk’ün emaneti olan Cumhuriyet’in "Millî Şef" İnönü yönetiminde kararlılıkla yoluna devam ettiği işlenerek anma töreni bir iktidar meselesi hâline getirilmiştir. Mustafa Kemal'in ölümünden kısa süre önce dahi halef olarak adı hiç geçmeyen "Millî Şef", yas pratiğini Kemalist kadrolar nezdinde kendi meşruiyeti için ustalıkla kullanmıştır.
Törenlerin Taşradaki Uygulayıcısı: Halkevleri
Cumhuriyet’in ilk yıllarında rejimin ideolojisini ve kültür politikalarını tabana yaymakla görevlendirilen Halkevleri, 10 Kasım anma törenlerinin ve "İlk Matem" programlarının yereldeki en temel uygulama ve örgütlenme merkezi olmuştur. 1930'lu ve 1940'lı yıllarda merkezî bürokratik ağların henüz taşranın kılcal damarlarına tam ulaşamadığı koşullarda Halkevleri ve onun gençlik kolu olan Halkodaları, devlet yasının kitlelere ulaştırılmasında kilit birer ideolojik aygıt olarak işlev görmüştür.
1939’daki "İlk Matem" genelgesinden itibaren il ve ilçelerdeki Halkevi binaları anma törenlerinin odak noktası hâline gelmiştir. Halkevlerinin en büyük salonları 10 Kasım vesilesiyle siyah ve kırmızı kumaşlarla donatılır, ortaya büyük bir Atatürk büstü veya portresi yerleştirilerek etrafı çelenkler ve Türk bayraklarıyla........
