Kader, Gayret ve Yolda Kalmanın Hikâyesi

İnsan hafızası, sığınacak bir teselli aradığında atasözlerinin ve kalıplaşmış kelamların gölgesine çekilmeyi sever. Bu sığınaklardan en zarifi, ruhu en çok okşayanı şüphesiz şudur: “Kader gayrete âşıktır.” Ne kadar da vaatkârdır bu cümle; âdeta çabanın, dökülen alın terinin ve çekilen çilenin nihayetinde mutlak bir mükâfatla, mutlu bir sonla taçlanacağını müjdeler. Fakat Doğu anlatılarının en derin tragedyasına, Mecnun’un hikâyesine baktığımızda bambaşka bir hakikatle karşılaşırız. Mecnun, Leyla’ya kavuşmak için bir insanın gösterebileceği en radikal, en eksiksiz gayreti göstermiş; benliğini, aklını, hatta toplumsal varlığını çöllere gömmüştür.

Peki, kader gayrete âşıksa ve Mecnun gayretin ta kendisiyse, neden Leyla’ya kavuşamamıştır?

Burada karşımıza sarsıcı bir çelişki değil; edebî, felsefi, kutsal metinlerdeki izleri ve insan ruhunun derinliklerine dokunan psikolojik boyutlarıyla varoluşsal bir hakikat çıkar: Kader gayrete âşıktır; fakat aşk, her zaman vuslat, yani kavuşma demek değildir. Belki de kader ile gayret arasındaki ilişki, tam da Mecnun ile Leyla arasındaki gibi, kavuşmanın çürüteceği bir tutkunun kavuşamama hâliyle beslenmesidir.

Pervane ile Mumun Hakikati

Doğu mistisizminde bu hakikati anlatan kadim bir menkıbe vardır: Gece yarılarında ışığa âşık olan pervaneler, yani gece kelebekleri, toplanır ve “Işığın, ateşin hakikati nedir?” diye tartışırlar. Pervanelerden biri yükselir, uzaktaki bir evin penceresinden sızan muma bakar, döner ve der ki: “Ateş aydınlatan bir şeydir.” Yaşlı bilge pervane başını sallar: “Sen ondan haber almadın.”

İkinci pervane muma biraz daha yaklaşır, kanatlarını ateşin sıcaklığında hafifçe yakar ve döner: “Ateş yakan, can acıtan bir şeydir.” Bilge pervane yine der ki: “Sen de onun hakikatini anlamadın.”

Üçüncü pervane ise hiç konuşmaz. Doğrudan muma doğru uçar, kendini alevin ortasına atar ve yanıp kül olur. Onu uzaktan izleyen bilge pervane tebessümle fısıldar: “İşte o haber aldı ama dönüp anlatacak bir varlığı kalmadı.”

Mecnun’un gayreti tam olarak bu üçüncü pervanenin gayretidir. Gayret, ateşe varıp onunla bütünleşmektir; ateşten teğet geçip “Leyla ile bir ev kurmak” değildir. Mecnun’un kavuşamayışı, ateşin onu reddetmesi değil; gayretinin onu alevin tam kalbine çekip kendi varlığını eritmesidir.

Kelimelerin Kökündeki Serüven

Metnin derinliğine inmeden önce, bize bu düşünceyi taşıyan kelimelerin etimolojik köklerine kısa bir bakış atmak gerekir.

Gayret, Arapça g-y-r kökünden gelir. Temelinde bir şeyi kıskanmak, korumak, bir şey uğruna heyecana gelmek ve çabalamak anlamlarını barındırır. Gayret, durağan bir istek değildir; ruhun bir şey için kıyama kalkması, benliğini o şey için feda etmesidir.

Kader ise k-d-r kökünden türemiştir. Ölçü, miktar, biçilmiş değer demektir. Kader, evrenin hizası, varlığın geometrisidir.

Mecnun, c-n-n kökünden gelir ve “örtülmüş”, “aklı örtülmüş”, “çıldırmış” anlamlarını taşır.

Bu üç kelime bir araya geldiğinde karşımıza çıkan tablo şudur: Gayret ruhun içsel taşmasıdır, kader dışsal ölçüdür. Mecnun ise bu iki gücün arasında kalarak aklı örtülen, sınırları aşan insandır. Gayret ve kader birleştiğinde ortaya vuslat değil, bir hâl çıkar.

Kutsal Metinlerde Gayret ve Vuslatın Mimarisi

Kutsal metinler incelendiğinde de görülür ki ilahî irade insandan mutlak bir netice değil, adanmış bir çaba ister. Kader, insanın elindeki “sonuçla” değil,........

© Haberler