Türk dünyası 19. Asrın son çeyreğinde büyük bir uyanış yaşadı. Bu uyanışın başlıca nedenleri; 19. Asrın ilk çeyreğinin sonlarında hem Osmanlı hem de Rus Çarlığı coğrafyasında başlatılan okullaşma, yurtdışına öğrenci gönderilmeye başlanması, demiryollarının Rusya’nın her tarafına ulaşmasıyla seyahatin kolaylaşması ve matbaanın yaygın kullanılmasıdır.

Gaspıralı İsmail’in çıkardığı ve Türk coğrafyasının her tarafına ulaşan Tercüman gazetesi bu gelişmelerin sonucunda ortaya çıktı ve uyanışın geniş kitlelere yayılmasını sağladı. Yine Gaspıralı’nın öncülüğünde, Çarlığın kontrolündeki Türk topraklarında açılan Cedit okulları gençleri ve çocukları etkiledi.

Gözlerden kaçan bir başka gelişme de Rusların Tataristan’ı almasından ve Şah İsmail’in Safevi devletini kurmasından sonra kopan, Anadolu-Türkistan bağının bu dönemde yeniden tesis edilmesiydi. Çarlık, devasa büyüklükteki coğrafyasını, kolay yönetebilmek için demiryolu ağlarıyla ördü.

Demiryolu yapılana kadar Rusya ve Çin işgali altındaki topraklarda yaşayan Türkler, yaşadıkları yere göre, İran-Irak ya da Kafkasya-İran-Irak üzerinden Hacca gidiyorlardı. Demiryolu yapılınca, trenlerle, Osmanlıların Eflak vilayetinin Rus demiryollarına en yakın yerinde inşa ettiği Hacıbey (Odessa) limanına gelerek, oradan gemilerle İstanbul’a ulaştılar. İstanbul’dan Osmanlı hacılarıyla cem olarak Sürre Alaylarıyla Hicaz’a yollandılar.

Osmanlı 1878 Berlin Anlaşmasıyla Eflak’ı kaybetse de bu güzergah korundu. 2. Abdülhamit Türkistanlı hacılar için misafir haneler inşa ettirdi. Onlar vasıtasıyla Türkistan’daki etkili kişilere mektuplar gönderdi, mektuplar aldı. Görüşmek istediği zatları ‘’Hacca gidiyor’’ gerekçesiyle İstanbul’a getirtti. Bu çalışmalar Türk halklarının birbirlerinden haberdar olmalarını sağladı.   

Uyanışın doğal sonucu fikir dünyasının canlanması ve daha evvel akıllara gelmeyen ve gündemde olmayan birçok konuda heyecanlı tartışmaların başlamasıydı. En çok tartışılan konuların başında ‘’Türkistan’’........

© Habererk