Politika, sosyoloji, psikoloji gibi sosyal disiplinlerin doğa bilimlerinden en temel farkı, net sonuçlarının olmaması ve kesin yargılara varılamamasıdır. Doğa bilimlerinin yöntemi gözleme, dili de matematiğe dayandığı için o alanlarda evrensel bilgiler üretilebiliyor. Örneğin jeolojinin nesnesi olan taş incelenir ve yapısı çözümlenir. Aynı türden taşların yapısal nitelikleri batıdan doğuya, eskiden yeniye ya da taştan taşa değişmez.

Ama sosyal disiplinlerin nesnesi insan. Her ne kadar fiziksel yapısına dair bilgi tek ve evrensel olsa da zihninin ürettiği yapı çok başka, çok çeşitli. Konu insanın düşünceleri, duyguları, davranış modelleri olduğunda işler çok karışıyor ve o nitelikler yere, zamana ve bireye göre çeşitlilik gösteriyor. İşte bu nedenledir ki nesnesi insan olan disiplinlerde her eleştiri yeni bir doğru, hatta eleştirinin eleştirisi de başka bir doğru çıkarıyor karşımıza.

Kabul etmek gerekir ki insan zihninin yarattığı bu çeşitlilik tam anlamıyla bir zenginlik. Ama aynı zamanda müthiş bir belirsizlik hâli. Sosyal disiplinler üzerinde çalışıp her şart ve koşulda geçerli bir bilgi üretmek, “budur” deyip bir kenara koymak mümkün olmuyor. Bu alanlarda da gözlem var elbette. Ama bu gözlemler sizi doğa bilimlerindeki evrensel ve net sonuçlara ulaştıramıyor. Taştaki gözlemin evrenselliğinin aksine, bir toplumun davranış biçimlerini incelediğinizde elde ettiğiniz veriler, bambaşka bir coğrafyadaki başka bir toplum için geçerli olmayabiliyor. Belli ölçülerde neden-sonuç ilişkileri işliyor ama bir toplumdaki neden başka bir toplumda bambaşka sonuçlar doğurabiliyor.

Bunun nedeni de çok açık. İnsan zihninin ürettikleri doğanın ürettikleri gibi değil. İnsan her ne kadar doğal bir varlık olsa da zihninin ürettikleri doğal değil, kültürel.

Biliyorum, uzun bir girizgâh oldu. Ama doğadaki işleyişin aksine, insanın ve insan ilişkilerinin temelinde yatan çatışmaları anlayabilmek için bu başlangıç gerekliydi.

Şimdi esas konumuz olan ve iki haftadır tartıştığımız, özelde devlet ve yöneticiler, genel anlamda da politika konusundaki düşünce yolculuğumuza devam edelim. Zira politika, bahsettiğimiz bu çatışma ve gerilimlerin en çok ve en keskin yaşandığı alan.

Yazının başlarında bahsettiğim eleştirel düşünceden yola çıkarak, iki haftadır tartıştığımız ve iyi kötü bir noktaya vardığımız ideal devlet ve filozof kral kavramlarının ilk eleştirisini Aristoteles’in yaptığından bahsetmiştik.

Aristoteles, hocası Platon’a pek çok yerde katılır ama pek çok yerde de onu sıkı bir eleştiri bombardımanına tutar. Bu iki kavrama dair eleştirilerini ve Devlet’teki Platon’dan ziyade Yasalar’daki Platon’a yakın olduğundan bahsetmiştik.

Peki Aristoteles devlet ve onun yönetimi konusunda nasıl bir model koyuyor önümüze? Bu kavramları nasıl inceliyor ve ne kadar pratik (uygulanabilir) önerilerde bulunuyor?

Öncelikle Aristoteles’in politika hakkındaki görüşlerinin temelinde etiğin olduğunu belirtmek gerek. Bu ikisinin ne kadar yakın ve neden bu kadar sıkı ilişkide olduğunu daha önceki yazılarda açıklamıştık. Çok kısa bir özet yapacak olursak, Aristoteles ahlakının temelinde ‘eudaimonia’ kavramı vardır. Aslında ‘insanın iyiliği’ anlamını taşıyan bu sözcük, pek çok yerde ‘mutluluk’ anlamında kullanılır. Elbette pek çok nüansı olan ve uzun uzun tanımlanması gereken bir kavram ama Aristotelesçi terminolojiyle bizim de bu kavramı ‘mutluluk’ olarak kullanmamızda bir sakınca yok.

Aristoteles’e göre insanın nihai amacı (telos) mutlu olmaktır. Bireyin mutluluğu için gerekli olan ahlak, bireylerin oluşturduğu toplumun mutluluğu için gerekli olan da politikadır. Öyleyse devletin amacı olarak da ‘eudaimonia’dır. Tabii bu kez toplumun mutluluğu. Yani ahlakta insanın iyi ve mutlu yaşaması, politikada ise insan için bu yaşamı mümkün kılacak düzenin kurulması için vardır bu kavram.

İşte bu noktada Aristoteles, hocası Platon’un aksine bir ütopyanın değil, mümkün olanın peşinden gider. Öncelikle ‘site’nin (kent), yani devletin amacını koyar ortaya: “Birçok köyden oluşan ortaklığın tamamlanmasıyla kent ortaya çıkar ki bu aşamada, deyim yerindeyse, kendine yeterlilik eşiğine ulaşmış olur: Kent yaşam için ortaya çıksa da iyi yaşam için var olur.” (Aristoteles, Politika, 1252b27)

Aristoteles burada açıkça, devletin sadece yaşam için........

© Gazete Pencere