Türkiye, son yirmi yılda dindarlığın "niceliksel şovu" ile "niteliksel çöküşü" arasındaki en keskin hesaplaşmasını yaşıyor. Sokaklarda daha fazla dini sembol, siyasette daha fazla dini söylem var; peki ya vicdanlarda? Gordon Allport’un yıllar önce Robert College’ın koridorlarında temellerini attığı "İçsel ve Dışsal Dindarlık" teorisi, bugün Türkiye’nin sosyolojik röntgenini çekiyor: Dini yaşıyor muyuz, yoksa kullanıyor muyuz?

ALLPORT’UN İSTANBUL GÖZLEMİ

Allport burada İngilizce ve Sosyoloji dersleri verirken, bir yandan da Osmanlı’nın son dönemindeki toplumsal sefaleti ve insanların "bir yaşam amacı edinme konusundaki irade eksikliğini" (failure of will) not etmiştir.

Allport’un Ayasofya ziyareti, onun dini estetik ve dindarlık kalitesi üzerine düşüncelerini kristalize etmiştir. On binlerce Müslümanın aynı anda huşu içinde namaz kılmasından derinden etkilenmiş, ancak "Muhammed’in adının minareler arasında parlamasını ve Kur’an yazılarının Hristiyan imgelerini örtmesini" estetik bir "tecavüz" (sacrilege) olarak nitelendirmiştir. Bu tecrübeler, onun daha sonra geliştireceği "olgun dini duygu" (mature religious sentiment) ile "toy/geleneksel dindarlık" arasındaki farkı kurmasında etkili olmuştur. Ona göre olgun dindarlık, estetik bir derinliğe ve ahlaki bir bütünlüğe sahipken; toy dindarlık, toplumsal bir alışkanlık veya basit bir güvenlik arayışından ibarettir.

DİNİ "YAŞAYANLAR" VE DİNİ "KULLANANLAR"

Allport ve Ross tarafından 1967 yılında geliştirilen "Dini Yönelim Ölçeği", Bu modelde dindarlık iki temel kutba ayrılır:

İçsel Dindarlık (Intrinsic Religiosity)İçsel dindarlıkta birey, dinini "yaşar". Din, diğer tüm motivasyonları (sosyal kabul, ekonomik çıkar, konfor) hiyerarşik olarak altına alan ana bir hayat gayesidir. İçsel dindar, inancını hayatının her alanına uyarlar ve dini emirleri içselleştirir. Allport’a göre bu grup, önyargılardan daha uzak, empati yeteneği gelişmiş ve psikolojik olarak daha bütünleşmiş bireylerden oluşur. 

Dışsal Dindarlık (Extrinsic Religiosity)Dışsal dindarlıkta birey, dinini........

© Fikir Coğrafyası