Ulus ile toplum çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır, oysa aynı şeyi anlatmazlar. Toplum, insanların birlikte yaşama biçimidir. İlişkiler, kurumlar, alışkanlıklar, dayanışmalar ve ortak davranışlar üzerinden oluşur. Ulus ise bu topluluğun kendisini bir bütün olarak algılaması, kendisi hakkında ortak bir kimlik üretmesidir. Bu nedenle belki de şöyle bir tasnif yapabiliriz: Ulus ortak kimlik üretme, toplum ise ortak davranış üretme kapasitesidir.

Bu iki kapasite birbirinden bağımsız olmamakla beraber aynı da değildir. Bir topluluk kendisini güçlü biçimde aynı kimliğin mensupları olarak görebilir; buna rağmen ortak davranış geliştirmekte zorlanabilir. Başka bir topluluk ise etnik, dinî veya kültürel farklılıklarına rağmen ortak kurumlar ve ortak amaçlar etrafında güçlü bir davranış bütünlüğü oluşturabilir. 

Burada ulus ile toplum arasındaki fark görünür hale gelir. Ulus “biz kimiz?” sorusunun cevabıdır; toplum ise “biz niçin bir aradayız?” sorusunun.

Ulusu, toplumsal ve etnik boyutuyla yeniden tartışmak ulusalcılığın geleceği açısından önemli bir zemin oluşturacaktır; çünkü ulusu yalnızca ortak köken, dil, kültür ve tarih üzerinden düşündüğümüzde, ulusal kimliği geçmişin mirasına bağlarız. Bu anlayışın doğal sonucu etnik ulusalcılıktır. Burada ulusun sınırları büyük ölçüde doğumla, soyla, dille ve kültürel mirasla belirlenir.

Fakat aynı mekanizma farklılıklar arttığında yeni bir forma dönüşebilir. Çünkü toplumlar hiçbir zaman yalnızca geçmişten gelen tekil hafızanın ürünü değildir. Toplum, farklı bilinçteki insanların neden bir araya geldiklerinin farkında olarak ortak bir amaç uğruna güçlerini birleştirmeleriyle meydana gelen sosyolojik yapıdır. Her toplum zaman içinde değişir. İnsanlar yer değiştirir, kültürler birbirine karışır, yeni kuşaklar farklılaşır, eski kimliklerin yanına yenileri eklenir. Böylece toplum, sürekli yeniden oluşan bir ilişki ağına dönüşür. 

Ulus ise bu değişimin içerisinde kendisini korumaya çalışır. İşte burada toplumsal ulusalcılık düşüncesi ortaya çıkabilir. Toplumsal ulusalcılık, ulusu etnik kökenin üzerine kurulmuş kapalı bir kimlik olarak değil, farklılıkları ortak bir toplumsal irade içinde buluşturabilen bir yapı olarak görür.

Bu anlayışta ortak kimlik önemini kaybetmez; fakat kimliğin anlamı değişir. “Biz aynıyız” yerine, “biz birlikteyiz” denmeye başlanır; aradaki fark küçük görünebilir ancak önemlidir. “Biz aynıyız” ortaklığı kökende arar. “Biz birlikteyiz” ortaklığı ilişkide ve iradede arar. Böylece ulus, yalnızca geçmişin ürünü olmaktan çıkar ve geleceğin projesine dönüşür.

Toplumsal ulusalcılığın temelinde, ulusal kimliğin etnik aidiyetle sınırlı kalmayarak farklı toplulukları ortak bir irade ve davranış etrafında buluşturabilmesi vardır. Bu, etnik kimliğin reddedilmesi anlamına gelmez. Etnik hafıza, dil, kültür ve tarih hâlâ ulusun önemli unsurlarıdır. Fakat bunlar ulusun tamamı değildir. Çünkü tek bir kimlik toplum oluşturmaya yetmez.

Kaldı ki insanların aynı kimliğe sahip olması, onların birlikte hareket edeceği anlamına da gelmez. Toplum olabilmek........

© Fikir Coğrafyası