Libya anlaşmasının onayı ve Doğu Akdeniz’deki egemenlik mücadelesi için anlamı
Libya Temsilciler Meclisi (TM), Türkiye ile Libya Ulusal Mutabakat Hükümeti (UMH) arasında kasım 2019’da imzalanan “Deniz Yetki Alanlarının Sınırlandırılmasına İlişkin Mutabakat Muhtırası”nı onayladı. Bu onay, Saray rejimine yakın ve kimi milliyetçi yayın organlarında “Mavi vatanın zaferi” ve “stratejik bir başarı” olarak öne çıkartıldı. Oysa hem enerji akışı hem de buradaki kaynakların işletilmesi bakımından Doğu Akdeniz’e stratejik bir önem veren Avrupa Birliği’nin (AB) ve Doğu Akdeniz Gaz Forumu’na (DAGF) taraf ülkelerin yaptığı açıklamalara bakılınca bu gelişme Doğu Akdeniz üzerindeki egemenlik/paylaşım mücadelesinde gerilimin daha da tırmanacağı/tırmandırılacağı bir döneme girildiğini haber veriyor. Elbette buradaki egemenlik mücadelesinin yeniden öne çıkmasını son dönemde Hürmüz’den Babülmendep’e Ortadoğu’da enerji kaynakları ve enerji-ticaret koridorlarının kontrolü için sürdürülen savaştan bağımsız okumamak gerekiyor.
Libya’daki anlaşma ve Doğu Akdeniz üzerinde sürdürülen mücadelenin anlaşılması için öncelikle şu noktaya dikkat çekmek gerekiyor: 1982 tarihli Uluslararası Deniz Hukuku Sözleşmesi, kıyıdaş devletlere kıyılarından itibaren 200 deniz miline kadar münhasır ekonomik bölge (MEB) ilan etme hakkını veriyor. MEB ilan eden ülke, belirlenen alanda doğal kaynakları araştırma ve çıkarma-işletme hakkını elde ediyor. Ancak Doğu Akdeniz gibi kapalı, yarı-kapalı denizlerde, kıyıdaş devletlerin MEB ilan ettiği sınırlar kaçınılmaz bir şekilde çakışıyor ve taraf ülkeler arasında hangi bölgeleri kimin denetleyeceği mücadelesi de burada başlıyor.
Amerikan Jeolojik Araştırma Merkezinin (USGS) 2010 yılında açıkladığı verilere göre Doğu Akdeniz’de 1.5 trilyon dolar değerinde 1.7 milyar varil petrol ve 3.45 trilyon metreküp doğal gaz rezervinin bulunması ise bu mücadelenin arka planını açıklıyor.
Buradaki egemenlik/paylaşım mücadelesi bağlamında atılan en önemli adımlardan biri ocak 2019’da Mısır, İtalya, Yunanistan, Kıbrıs, İsrail, Ürdün ve Filistin’in Doğu Akdeniz Gaz Forumu’nun kurulması konusunda anlaşmaya vardıklarını açıklamaları (Resmi imzalar eylül 2020’de atıldı) oldu. Daha sonra bu anlaşmaya Fransa üye ve ABD de gözlemci statüsünde dahil oldu.
Bu dönemde hem Ortadoğu ve Kuzey Afrika’daki rejimler (S. Arabistan, BAE, Mısır vd.) hem de AB ülkeleri ile (Yunanistan ve Kıbrıs sorunu başta) gerilim ve anlaşmazlık içinde olan Türkiye’deki Erdoğan rejimi bu anlaşmaya karşı Libya’daki UMH ile 27 Kasım 2019’da ‘Deniz Yetki Alanlarının Sınırlandırılmasına İlişkin Mutabakat Muhtırası’ ile ‘Güvenlik ve Askeri İş Birliği Mutabakat Muhtırası’ imzaladı.
Ancak 2011’de NATO müdahalesiyle Kaddafi’nin devrilmesi sonrasında kaos ve iç savaşa sürüklenen Libya, 2014’ten sonra bir tarafında Trablus merkezli UMH ve öte tarafında ise Tobruk merkezli TM’nin yer aldığı iki güç arasında bölünmüştü. Erdoğan rejimi ile UMH arasındaki anlaşma iki bakımdan tartışma konusuydu. İlki, Yunanistan........
