Bosna dendiğinde aklımıza başkent Saraybosna’dan önce Mostar’ın meşhur köprüsü geliyor. Malum, köprü tarihsel önemi kadar, özellikle Yugoslavya savaşında Hırvat güçlerinin bombardımanıyla yıkılışı nedeniyle ‘ünlü’.

Bu olay Yugoslavya’nın 1990’larda yaşadığı kanlı etnik çatışmanın sembolü olarak tarihe geçti. Fakat sınıfsal çelişkinin mirası futbolda vücut buldu. İşçilerin ‘kızıl yıldız’ armalı takımı Velež Mostar ile milliyetçilerin takımı Zrinjski Mostar arasında bugün hâlâ devam eden rekabet bölgenin gerçek toplumsal fay hatlarına işaret ediyor. Birinin kökü bir teneke işçisine giderken öteki Hırvat asilzadelere dayanıyor.

Bulunamayan kızıl kumaş

Balkanlarda sosyalist ülkelerde kurulan işçi takımlarına aşinayız. Fakat Velez Mostar’ın hikayesi, diğerlerinin aksine İkinci Paylaşım Savaşı’ndan epey önceye uzanıyor. Her şey bir devrimci işçi önderinin çabasıyla başlıyor.

Mostarlı Teneke İşçisi Gojko Vuković’in hayatı, 20. yüzyılın ilk yarısını özetler nitelikte. 1887 doğumlu Vuković, kentte sendikacılıkla tanınır. Cihan harbiyle birlikte Avusturya-Macaristan ordusuna çağırılır. Savaştan sağ çıkar ancak emperyalist kasaplığın gerçek yüzüne tanıklık ederek memleketine bir işçi önderi olarak döner. Yeni kurulan Yugoslavya Komünist Partisi (KPJ) içerisinde yer alır.

Bu sırada Vuković kentte işçi mücadelesinin sesini güçlendirmek için bir futbol kulübü kurma girişiminde bulunur. İsmini Mostar yakınlarındaki bir dağdan alan Velež, ‘İşçi Spor Kulübü’ ön ekiyle (RŠD) 1922’de kuruluşunu ilan eder. Kızıl Yıldızlı logosu ve aynı renkle temsil edilen kulüp kurulmuştur ancak takımın ‘kırmızı kumaş’ alacak parası olmadığı için ilk maçlar siyah-beyaz formalarla oynanır. Nihayet bir üye Zagreb’e gidip kırmızı kumaş alınca eksik parça tamamlanır.

Fakat Velež, şehrin tek takımı değildir: 1905 yılında kurulan Zrinjski Mostar ile karşılaşarak Bosna’nın en eski derbisi ortaya çıkar. Mostar’daki Hırvatlarca kurulan Zrinjski, milliyetçiliği ön plana koyar. Hatta kulübün ismi Orta Çağ’ın soylu Hırvat ailelerinden, Zrinskilerden gelir.

Aralarında oynanan maçlar ‘basit, lümpen bir derbi’den ziyade sınıfsal-etnik milliyetçi çatışmasının futbol aracılığıyla dışa vurumu olarak şekillenir. Erken dönem derbiler bu gerilimi açıklıyor: Mesela Zrinjski takımı, Velež’li futbolcuların formalarındaki kızıl yıldızı ‘Sosyalizmi temsil ettiği’ gerekçesiyle çıkartmalarını talep eder. Bu maç aynı zamanda yeni kırmızı formalarla oynanacak ilk maçtır. Velež’liler reddeder ve maç iptal edilir.

Derbi savaşta iki cepheye dağılınca

Bu sırada Velež, açık siyasi kimliği nedeniyle sadece rakiplerinin değil Yugoslavya........

© Evrensel