Fikirler birer örümcek ağı gibi sarar zihinleri. Kimisi sert rüzgârlarda dağılır gider ama kimisi dayanır ve gelecekteki çiçeklenmelerde belirleyici rol oynar. Ama hangisinin ne zaman neşv ü nemâ bulacağını kimse önceden kestiremez.

Türkçülük akımı önce dilde, edebiyatta vs. ortaya çıkmıştır ama bir fikir daha doğrusu ideoloji olarak doğuşunu Ziya Gökalp’e bağlamak adet olmuştur. Sanılır ki bu fikir sadece onun ‘karihası’ndan yani zihin kudretinden doğmuştur. Halbuki Diyarbekirli bir Türkçü olan Ziya Gökalp’in de bir hocası vardı ve o, başörtüsü yasağı dolayısıyla gündemimize giren Azerbaycan’ın yetiştirdiği bir aydındı.

Benden 97 yıl önce ama benimle aynı gün doğmuş olan Hüseyinzade Ali Bey (‘gündaş’ diyorum ben ona) de ormanı besleyen esrarengiz bir pınardır. Ziya Gökalp’in “yalvaç” dediği, Türkçülüğün en erken ve en berrak seslerinden biri olan bu Azerbaycan Türkü pek bilinmez. Neden? Çünkü resmi tarih bazen en parlak ışıkları bile gölgeye iter.

Azerbaycan’da yaygın ismiyle söylersek “Ali Bey Hüseyinzade” 1864 yılında Doğu Azerbaycan’da, Salyan şehrinde doğmuştur. Dedesi Kafkas Şeyhülislamıydı; ilk İslamî eğitimini ondan almıştı. Çocukluğu, Azerbaycan’ın ateşli aydını Mirza Fethali Ahundzade’nin sohbetleri ve Tiflis’in o çok dilli, çok dinli havasında geçmişti.

1885 yılında başladığı Petersburg Üniversitesi fizik ve matematik bölümünü bitirip İstanbul’a geldiğinde Askerî Tıbbiye’ye girdi. Okulun koridorlarında yalnızca tıp öğrenmiyordu. Daha ilk yıllarında “Turan” adlı bir şiir yazmıştı. O şiirde günün Osmanlı aydınlarının henüz tam olarak telaffuz etmediği bir hayali dillendiriyordu: Türk kavimlerinin birliği. 1892 yılında yazılmış bir şiir bu. Daha Sultan II. Abdülhamid devrindeyizdir ve henüz İttihat ve Terakki Cemiyeti bile tam olarak şekillenmemiştir o sırada.

Ali Bey Hüseyinzade’nin İstanbul’da tanıştığı genç Ziya Gökalp’e........

© Ensonhaber