Sanatçı kendi dilini bulduğunda önemli bir eşiği aşar; çizgisi, rengi, formu, kompozisyonu, malzemesi ya da düşünsel yöntemi zaman içinde tanınır hâle gelir. İzleyici artık yapıtın karşısında sanatçının adını görmeden de onunla karşılaşabilir. Fakat sanatçı için asıl sınav çoğu zaman bundan sonra başlar. Çünkü sanatçı kendi dilini bulduktan sonra iki farklı yola girebilir. Birincisi, bulduğu dili sürekli yeniden sınar; onu dönüştürür, genişletir, kırar ve gerektiğinde terk eder. İkincisi ise kendi başarısının içine yerleşir. Daha önce işe yarayanı yeniden üretir. İzleyicinin tanıdığı biçimi korur. Piyasanın kabul ettiği görüntüyü sürdürür. Kendisinden beklenen sanatçıyı oynamaya başlar. İkinci durumda sanatçı üretmeye devam eder; fakat sanatsal hareket yavaşlar.

Buradaki sorun üretimin azalması değildir. Tam tersine, üretim çoğu zaman artar. Sergiler açılır, yeni işler yapılır, kataloglar hazırlanır, koleksiyonlara girilir. Sanatçı görünür olmaya devam eder ama yapıtların arasındaki mesafe giderek azalır ve benzeşir.

İşte sanatın konfor alanı tam burada başlar. Bu alanın en tehlikeli yanı sanatçının başarısız olması değildir. Başarılı olmasıdır. Başarı, sanatçının kendisini sorgulamasını gerektirmediği anda estetik bir güvenlik alanına dönüşür. Sanatçı artık “Başka ne yapabilirim?” sorusundan çok, “Bunu biraz daha nasıl sürdürebilirim?” sorusuyla ilgilenmeye başlar.

Sanatın asıl tehlikesi de burada ortaya çıkar: Sanatçı kendi sınırına ulaştığında bunu bir sınır olarak görmek yerine, kendi üslubunun kanıtı olarak kabul edebilir.

Sanatın konfor alanı, sanatçının başarısız olduğu yer değil, başarısının kendisini tekrar etmeye başladığı yerdir. Bir sanatçı belirli bir estetik formül geliştirir. Bu formül zamanla tanınır. İzleyici onu bu formülle özdeşleştirir. Galeri bu dili bilir. Koleksiyoner bu dili satın alır. Eleştirmen bu dil üzerinden sanatçıyı tanımlar. Böylece sanatçı ile çevresindeki beklentiler arasında görünmez bir sözleşme oluşur. Sanatçı aynı şeyi yapmaya devam eder. Sistem de bunu ödüllendirir. Burada sanatçının karşısındaki sorun ekonomik olmaktan önce estetik bir sorundur. Çünkü sanatçının kendi başarısını koruması ile sanatını geliştirmesi her zaman aynı şey değildir. Başarı bir noktadan sonra şu soruyu doğurmalıdır: “Bunu daha ne kadar sürdürebilirim?” Fakat daha önemli soru şudur: “Bundan sonra neyi değiştirmek zorundayım?” Sanatçı ikinci soruyu sormayı bıraktığında konfor alanı oluşur.

ÜSLUP MU, TEKRAR MI?

Sanat tarihinde hiçbir sanatçı her yapıtında sıfırdan başlamaz. Üslup, belirli biçimsel ve düşünsel süreklilikler üzerine kurulur. Dolayısıyla tekrarın kendisini sanatın düşmanı ilan etmek doğru değildir. Sorun tekrar değildir. Sorun, tekrarın yeni bir plastik probleme dönüşüp dönüşmemesidir. Bir sanatçı aynı çizgiyi kullanabilir, aynı rengi tercih edebilir, aynı temaya geri dönebilir. Fakat her geri dönüş yeni bir soru taşıyorsa ortada hâlâ canlı bir estetik süreç vardır. Üslup, tekrarın içinde değişimi mümkün kılar. Donuklaşmış üslup ise değişimi engeller. Bu ayrım önemlidir. Çünkü sanatçının kendisine ait bir dil geliştirmesi ile o dilin içinde hapsolması arasında ince ama belirleyici bir fark vardır. Üslup sanatçının evidir. Fakat sanatçı o evden hiç çıkmıyorsa o ev zamanla atölye olmaktan çıkar ve hücreye dönüşür.

NİTELİKLİ TİCARİ TEKRAR

Sanat piyasasında tekrarın en zor fark edilen biçimlerinden biri, kötü yapılmış tekrar değildir. Tam tersine, iyi yapılmış tekrardır. “Nitelikli Ticari Tekrar” derken kastettiğim budur. Burada teknik beceri düşmez. Kompozisyon bilgisi kaybolmaz. Malzeme hâkimiyeti devam eder. Hatta yeni işler önceki işlerden daha kusursuz bile olabilir. Fakat sanatçının temel plastik problemi değişmez. Aynı görsel çözüm farklı ölçülerde, farklı renklerde, farklı başlıklarla veya küçük kompozisyon değişiklikleriyle yeniden üretilir. Bu nedenle “nitelikli” sözcüğü özellikle önemlidir. Çünkü sorun vasıfsız üretim değil; vasfın yeni bir sanatsal soruya dönüşmemesidir. Piyasa açısından bu durum anlaşılabilir. Tanınabilirlik satış açısından bir avantajdır. Koleksiyoner ne satın aldığını bilir. Galeri sanatçının dilini pazarlayabilir. İzleyici de yabancılık yaşamaz. Fakat sanat açısından başka bir soru ortaya çıkar: Sanatçı kendi dilini korurken onu geliştirebiliyor mu? Yoksa kendi dilinin başarılı bir kopyacısına mı dönüşüyor? Bu noktada ticari başarı ile sanatsal başarının birbirinden ayrılması gerekir. Bir yapıtın satılması onun estetik olarak önemsiz olduğunu göstermez. Aynı şekilde piyasa başarısı da yeni bir plastik önerinin kanıtı değildir. Ölçüt satış değil, sanatsal problemin hareket edip etmediğidir.

BAŞARININ SINIRA DÖNÜŞMESİ

Sanatçı bir noktada kendi başarısının sınırına ulaşabilir. Bu sınır genellikle dışarıdan fark edilmez. Çünkü sanatçı hâlâ üretmektedir. Sergiler devam eder. Yapıtların teknik kalitesi yüksektir. İsim bilinir. Eserler koleksiyonlara girer. Fakat sanatçının ilk dönemlerinde ortaya çıkan estetik arayış, giderek bir yönteme; yöntem ise bir formüle dönüşür. Formül başarı kazandıkça değiştirilmesi zorlaşır. Çünkü artık yalnızca sanatçı değil, onun çevresindeki sistem de aynı dili talep etmeye başlamıştır.Sanatçıdan yenilik beklenir; fakat yeniliğin yaratacağı belirsizlik çoğu zaman istenmez. Burada sanatçının karşısında çok ciddi bir paradoks vardır: Kendisi olarak kalabilmek için değişmesi gerekir. Oysa sanat piyasası çoğu zaman sanatçıdan kendisi olarak kalmasını ister. Bu nedenle sanatçının kendi üslubunu koruması ile kendi üslubunu aşması arasında sürekli bir gerilim bulunur. Büyük sanatçıyı yalnızca tanınabilir kılan şey üslubu değill, kendi üslubunun sınırını fark edebilme yeteneğidir.

PLASTİK DİLİN DONUKLAŞMASI

Plastik dilin donuklaşması biçimlerin ortadan kalkması değildir. Biçim, renk, çizgi, kompozisyon, malzeme ve teknik beceri hâlâ vardır. Ustalık........

© Ek Dergi