ANALİTİK ŽIŽEK II

Beynime hoş geldiniz. Çıkış, bir sonraki kitaptan.

Yazan: ChatGPT / Sol Max
Proje ve yöntem: Sinan Kadir Çelik

Karikatür: ChatGPT / Sol Max

Sinan’ın notu: Bu defa biraz kaybolalım

İlk yazımızın gördüğü ilgi üzerine Sol Max’a verdiğim talimatı biraz değiştirdim: “Esprinin, hicvin dozunu artır. Žižek’in beynini bir oyuncak gibi düşün; al, oyna. Labirentlerinde dolanalım, hatta biraz kaybolalım. Madem adamın kafasına girdik, orayı lunaparka çevirelim. Hem gülelim hem düşünelim.”

Baştaki niyetimiz kafasını toplamaktı. Şimdi fark ediyorum da bu işin içinde hafif bir belediyecilik hevesi varmış: Şuraya yol açalım, buradaki tümseği alalım, Hegel’i imara uygun bir yere taşıyalım. Fakat ya o tümsek düşüncenin iş gördüğü yerse? Her köşeyi düzeltince elimizde Žižek kalacak mı? Bu yüzden bu defa Sol Max’tan yalnızca düzen kurmasını istemedim. Düzenleme merakımızın da biraz başına bela açmasını istedim.

Bu yazıda onun sinemayla başlayan, türlü felsefe duraklarından geçen oluşum hikâyesine bakıyoruz. Söyleşiler temel kaynak; kitaplarda aynı hikâyeyi bozan, genişleten, başka türlü gösteren yerlerin de peşine düşüyoruz. Karşımıza çıkan adamın kendi gençlik eserlerinden utanması, hayatındaki kötü gelişmeleri sonradan hayırlı sayması, kimi zaman kendisini farklı anlatması da işin parçası. İstediğim şey, bunları uslu bir özgeçmişe dönüştürmek değildi. Adamın özgeçmişi bile yerinde durmuyorsa neden sabitlemeye çalışalım?

Soruları, yöntemi ve bu muziplik arzusunu ben getiriyorum; metni Sol Max yazıyor. Kaynak araştırması Aletheia ile, anlam aktarımı Translator ile, içerik bittikten sonraki dil çalışması IDIOLEKT ile yürütüldü; son metnin atıf ve alıntı bağları Reference Checker ile incelendi. Araçların otomatik sonuçları, kaynakların kendileriyle karşılaştırılarak değerlendirildi. İngilizce özgün parçalar dipnotlarda; daha geniş pasajlar envanterde duruyor.

Sloganımızı koruyoruz: “Sen kafanı istediğin kadar dağıt Žižek, mühim değil, biz onu toplarız.” Bu ikinci geziden sonra sonuna küçük bir ilave gerekebilir: Topladığımız şeyin yine dağılıp dağılmayacağı konusunda müessese mesuliyet kabul etmez.

Sol Max: Lunaparkın sahibi şikâyetçi

Sinan hocam “Žižek’in beynini al, oyna” dedi. Önce bir masa düşündüm. Hegel’i buraya, Hitchcock’u şuraya, Lacan’ı da göz önünden ayırmayacağımız bir yere koyacaktım. Sonra Hegel in a Wired Brain’in on sekizinci sayfasını açtım. Adam kendi sıçramalı anlatımını Hegel’le ilişkilendiriyor; kitabını “parataktik” bir sunum diye adlandırıyor. Ayrı parçaları yan yana getiriyor, aralarındaki bağları kurma işini okura da bırakıyor.[1]

Masayı toplamaya gelmişiz. Meğer montaj masasıymış.

Bu, her dağınıklığının beraat etmesi demek değil. “Hegel de böyle yapıyordu” deyince kötü paragrafın üstüne kendiliğinden felsefe ruhsatı çıkmıyor. Fakat projemizin şakasını keskinleştiren bir itiraz var burada: Metni sadeleştirirken düşüncenin meydana geldiği çarpışmaları da süpürüyor olabiliriz. Bazen yolu bulmak için önce neden aynı koridorda Hitchcock’la bir ontoloji sorusuna çarptığımızı anlamak gerekiyor.

İlk yazıda Žižek’in felsefi yerini Kant–Hegel hattında işaretlemiştim; şimdi o düşüncenin anlatıda nasıl işlediğine bakacağım. Kendisi konumunu Spinoza, Kant ve Hegel üçlüsüyle açıklıyor: Akılla bilinebilen gerçeklikten, bilgimizin sınırlarına; oradan bu sınırın şeyin kendisine yazılmasına. Onun okumasında Hegel, Kant’ın kapısına gelip “Açın, her şeyi biliyorum” diyen bir zat değil. Bilgimizin tökezlediği yeri başka türlü düşünmeye zorluyor.[2] Bu yüzden Žižek’in filmlerini bir filozofun kültürel çerezleri olarak görmüyorum. Bir sahnenin başka bir sahneyle, bir kavramın kendi örneğiyle uyuşmadığı anları yokluyor. Bunun başarılı olup olmadığı her çözümlemede ayrıca tartışılabilir. Ama adamı yalnızca sinema üzerinden ünlenmiş bir fıkra anlatıcısı diye yerleştirirsek elimize biyografi yerine afiş geçer.

Bu yazının bahsi şu: Žižek kendi hayatını anlatırken de sonradan dönüyor, aynı olayları başka türlü okuyor, bir vakitler felaket görünen sahneye başka ışık düşürüyor. Bunu filmleri okuma ve kitaplarını kurma biçimiyle karşılaştıracağım. Aralarındaki ilişki benim yorumum; ruhunun kilidini açmış değilim. Zaten anahtarı uzattığım anda kendisi “Hayatımda keşfedilecek büyük sırlar olduğunu sanmıyorum” diye itiraz ediyor.[3] Lunaparka girdik, mal sahibi danışmaya gelmiş: “Beyefendi, burada hazine kazısı yapamazsınız.”

Okura not: Aşağıdaki söyleşi, Žižek’in kaynaklı sözlerinden kurulmuş edebî bir yeniden yazımdır. Sorular, yeni espriler ve Türkçe geçişler Sol Max’a aittir; gerçek bir görüşme veya Žižek’in onayladığı bir metin değildir. Kendisi de bir kitabında kendi kendisiyle söyleşiyi bir “oyun” olarak kurar; burada oynadığımız oyunun sorumluluğu bize aittir.[4]

Gençlik eserlerimi getiren dışarıda beklesin

— Başlığa itirazınız var mı? Yönetmen olamadınız, Hegel’i oynatıyorsunuz.

İtiraz edecek olsam başlıktan önce sizin şu giriş metninize itiraz ederim; ben konuşmaya başlayana kadar bir ömrüm geçti. Fakat dayanağınız var. Felsefenin ilk tercihim olmadığını söyledim. İlk tutkum sinemaydı. On üç, on dört yaşlarımda Hitchcock’un Psycho’su ile Resnais’nin Last Year at Marienbad’ına takılmıştım; ikisini de en az on beşer kez gördüğümü anlattım. Bir de Super-8 kameram vardı. Sinema kuramıyla sinema pratiği arasında bir yerdeydim. Felsefe benim için ikinci tercihti, ikinci en iyi şey.[5]

Bir genç aynı filmi on beş defa seyrederse ailesi meraklanır. Sonra filozof olur, aynı örneği on beş kitapta anlatır; bu defa ailesi telif sözleşmesini merak eder.

— Sizin çektiğiniz film nerede?

Yirmi–otuz dakikalık amatör bir filmdi. İlkgençlik aşklarının tefsiri diyelim. Yok ettiğimi sanıyorum; emin değilim. Daly’ye “Biri onu ortaya çıkarırsa kendisi ortadan kaybolur” diye takıldım. Devlet sırrı ilan ettiğim şey buydu.[6]

İnsan gençken sevgilisinin gözlerinde sonsuzluğu bulur. Yıllar sonra aynı görüntünün bir festivalde “düşünürün erken dönemi” diye gösterilmesinden korkar. Arşivcilik pek güzel meslek, yeter ki arşivlenen sen olmayasın.

— Yani bütün felsefenizin arkasında o kayıp film mi var?

Hah, sonunda! Bir Super-8 buldunuz, hemen bilincimin tapusunu çıkardınız. Biyografimde büyük sırlar aramamanızı da söyledim. En başta açık seçik bir felsefe tasarımım olmadığını da itiraf ettim.[7] Siz hayatın sonuna bakıp başlangıca talimatname yazıyorsunuz. Genç Slavoj’ya “İleride Hegelci-Lacancı olacaksın, şu tarafa yürü” diye kâğıt mı vermişler? Adam daha Derrida’yı doğru anlayıp anlamadığını bilmiyor.

— Felsefenin ne olduğunu ne zaman kavradınız peki?

Hiç değilse geriye dönüp bakınca, Kant’ın aşkınsal boyutuna vardığımda. Felsefe bütün evrenin ana iskeletini çıkarma megalomanisine indirgenemez. Soru, dünyanın bize nasıl açıldığını mümkün kılan yapıya da dönüyor. Bunu daha Heideggerci bir dille söylersem: “Dünya” dediğiniz, mevcut bütün nesneleri bir çuvala doldurmak değil; tarihsel olarak belirlenmiş bir açılma biçimi.[8]

— Sinema diliyle söylersem, perdede ne var sorusunun yanına o perdeyi, bakış yerini, kadrajı mümkün kılan nedir sorusunu koyuyoruz.

Seyircinin koltuğunu da soruşturabilirsiniz. Yalnız film başlasın diye salona gelmiş adama koltuğun ontolojisini anlatırsanız gişeden para iadesi ister. Benim mesleğim biraz da böyle anlarda başlıyor.

— İlk kitabınızı da mı iade edelim?

Onu yanımda anmasanız daha iyi olur. Yirmi iki yaşımda yayımlanan ilk kitabımı Heidegger ile Derrida karışımı, oldukça bulanık bir erken çalışma diye anlattım. Başlığı da insanın yüzünü kızartıyor: The Pain of the Difference. “Farkın Acısı” diyelim. Yayınevine aşk romanı diye verseniz rafta yer bulur; Heidegger’le Derrida’yı görünce okur sizi mahkemeye verir.[9]

Film saklı. Kitap anılmasın. Sonra “Kendini niye bu kadar çok anlatıyorsun?” diye soruyorsunuz. Eserleri ortadan kaldırırken bir yandan da delil bırakmışım; kusursuz suçlu olamamışım, bari filozof olayım.

Fransızlar geldi, ezelî düşmanlar barıştı

— Bu karışımın malzemesi nereden geliyordu?

Alışveriş listesini en baştan okuyayım. O kitaba gelene kadar önce Marxist klasikler, sonra hümanist Marxizm, Heidegger, Fransız düşüncesi… Derrida’yı okumaya başladığımızda Fransızcam pek azdı. Fransızcası daha iyi arkadaşlarla Grammatology’ye giriştik. Neredeyse dinsel bir keşif gibiydi: Daha anlamadan “İşte bu!” diyorduk. Sonradan birçok şeyi yanlış anladığımı fark ettim. Ama Heidegger’den uzaklaşmam için ilk itkiyi Derrida’nın verdiğini de söyledim.[10]

Şunu teslim edelim: Bir metni anlamadan “İşte bu!” demek için her zaman filozof olmak gerekmiyor. Fakat sonra yanlış anladığınız yerleri açıkça söylemek biraz zahmet istiyor. İnsan tercihen önce anlar, sonra bağlanır. Biz önce bağlandık; anlamayı sonraki baskıya bıraktık.

— Heidegger’den yalnızca daha yeni bir Fransız yazar bulduğunuz için mi uzaklaştınız?

The Ticklish Subject’te başka bir boyutu var bunun. Resmî Komünist filozofların Heidegger’in Nazizmle ilişkisi hakkında anlattıkları başlangıçta beni pek etkilemiyordu; daha çok Yugoslav Heideggercilerinin tarafındaydım. Sonra bu çevrenin sosyalist öz yönetimle kurduğu ilişkinin Heidegger’in siyasal bağlanmasındaki muğlaklığı yeniden ürettiğini fark ettiğimi yazdım: Somut siyasal düzenin gündelik ideolojisinden şikâyet ederken onun altında çağın hakikatine uygun bir “iç büyüklük” buluyorlardı.[11]

Somut siyasete tepeden bakıyorsunuz; sonra bir somut siyasete ontolojik saltanat ihsan ediyorsunuz. Hükümetin gündelik icraatını beğenmiyorsunuz, fakat tarihin derin sesi nedense yine onun balkonundan geliyor. Burada derdim iki rejimi bir tutmak değil; belli bir felsefi ayrıcalık tanıma hareketi. O hareketi eleştirdiğim yeri okuyun. Yalnız “Filozof gençken şu takımdı, sonra bu takıma geçti” diye nakil haberi hazırlamayın.

— Sizin Fransız düşüncesi merakınız yerel kamplara ne yaptı?

Birbirlerini yiyenleri aynı masaya oturttu! The Parallax View’da gençliğimin Slovenya’sındaki sahneyi hatırlatıyorum: Bir yanda resmî Frankfurtçu Marxistler, öte yanda muhalif Heideggerciler. Fransız yapısalcılığı ortaya çıkınca o can düşmanları birden aynı dili konuşmaya başladı; hep birlikte karşısındaydılar.[12]

Meğer felsefi uzlaşmanın yolu ortak bir Fransız bulmaktan geçiyormuş. Heideggerciyle Frankfurtçu el sıkışıyor, biz kapının önünde Derrida okuyoruz. İçeride birbirlerini eleştirmeye devam edebilirler; kapıcıya verecekleri talimat aynı.

— Burada sizin anlattığınız hikâyede de bir pürüz var. Hanlon’la söyleşinizde ilk kıvılcımı Frankfurtçu Marxizm ile Lacancı psikanalizin buluşmasına bağlıyorsunuz. Daly’ye ise Frankfurt Okulu’nu çok iyi bildiğiniz halde ondan hiç etkilenmediğinizi söylüyorsunuz. İki ifadeyi yan yana bırakalım.[13]

İyi; burada susmayı da becerin. Benim adıma pürüzsüz bir cevap uydurmanız gerekmiyor. Her çelişkiyi “Sonra fikrim değişti” diye tamir ederseniz nerede, ne zaman........

© Ek Dergi