etik ontolojik bir eylem olarak şiir ve

“ insan aklının son serüvenidir şiir. gecikmiş şiir olamaz. toplumun gereksinimleri beni makine dünyasını çözümlemeye onun şiirini yapmaya götürüyor ”

edip cansever

“ yazmak bir oluş meselesidir; her zaman tamamlanmamış, her zaman oluşmanın ortasındadır. ve her türden yaşanabilir veya yaşanmış deneyimin maddesinin ötesindedir. (…) yazmak oluştan ayrılamaz; yazarak kadın oluş, hayvan oluş, bitki oluş, algılanamaz oluş, molekül- oluş gerçekleşir ”

gilles deleuze

sürekliliğin başkaldırışı

yazdığım ilk dizeyi silerek

bir alttaki dizeye geçiyorum hemen

onu da sildikten sonra bir üçüncüye

ve dördüncü ve beşinciye geçiyorum

bilmem ne kadar sürüyor bu benzersiz çaba

bildiğim ya da duyduğum iyice

ben böyle siledurdukça sürekli

geçmişten gelecekten arınmış,

dipdiri bir müzik parçası kalıyor geriye

şairin silgisi ve zamana bırakılan sorular

yukarıdaki şiir edip cansever’ in yaşarken göremediği, bir kısmı dergilerde yayınlanan bir kısmı ise yayınlanmayan şiirlerinin ,metinlerinin söyleşilerinden oluşan gül dönüyor avucumda kitabında yer alıyor.

yaşasaydı doksan üç yaşında olacaktı.28 mayıs 1986 da yitirmiştik. cansever’ i. tabiatla buluşalı otuz beş yıl olmuş…

öyle şanslı ki şiir ,1954’te kapalı çarşı yanıp yeniden kurulmuş ve asma katı şiirin. tamam… şiirin, bir yangına borcu mu olur?…kim bilir …belki cansever… ya da bir şiirin küllerine mi

soralım. küllerin şiirlerine…

kim ne derse desin o bu günü de yakıyordur

yeniden doğmak için çıkardığı yangından…

gelmiş bulundum ! un o ağır mahcubiyeti ve tevazuuyla ayrılmıştı aramızdan.ve eklemişti :

“insan sana güveniyorum. saygılarımla.”

ondan geriye sayfalarca şiir, yazı, söyleşiler, anılar, bakışlar ve bitmek bilmeyen akşamüstleri ve tarifsiz kadeh tutuşlar ve en çok da sonrası…”sonrası kalır,, dediği yerde uçsuz bucaksız bir sonrasızlıkla baş başa bırakıp gitti bizi.

bir bildiği, bir güvendiği vardı elbet, şiirinin bu günlere kalacağına dair : “ülkemizde çoğu kez bir kuşağın şiiri okunur yeni kuşaklarınsa yeni okuyucuları çıkar”

şiirin dünü, bugünü ve yarınına dair bir kuşak meselesi değil de kendi poetikasını oluşturmak meselesi olduğuna dair derin çizgiler çeker cansever . çekilen her çizgide çoğalan ve derinleşen sorular….

boşlukta asılı kalan bir sorudur: şairin sildiği şiiri midir sadece. yoksa şairler de silinirler mi, şiirlerini silerken?

sonrası mı… yanıtları itina ile zamana bırakılan sorular…

edip cansever’ den sonra dünyanın göğünden çok bulutlardan geldi geçti. çok şiirler yazıldı . çok aşklar yaşandı. ve saatlerin mutlak bir şimdiye ayarlandığı zamanlara gelindi. ucu açık ve ufkunu yitirmeyen zamanlardan bu günlere bir soru …öyleyse , o soruyu biz de tersten soralım: saatlerin mutlak bir şimdiye ayarlandığı bu günlerden yarına bir soru kalacak mıdır?. bizim de sonraya kalacak bir sorumuz ve sonramız olacak mıdır? yoksa içinde yaşadığımız şu distopik dünya ve distopik zamanlar hep kalıcı mı olacaktır?

sonrası…özne ,nesne, zaman, mekan diyalektiğinin tersine çevrildiği şiirlerinde yaşayan cansever ve arkadaşları –ki indirgemeci bir bakışla ikinci yeni diye bir tanım aralığına sıkıştırılanlar- için zaman mefhumu her daim şiirin imkansız sorularından biri olmuştur.

zamanla derdi olmuştur hep ikinci yeni olarak anılan ve fakat kendi poetik farklılıklarıyla bir akış bir duruş bir tekillikler toplamı olarak görebileceğimiz şairlerin zamanla derdi vardır. çünkü mutlak bir zaman mutlak bir şimdi yoktur onlara göre. olsa olsa şiirin de içinde olduğu bir zaman ve şiirin kendi zamanından söz edebiliriz.

şiirin kendi zamanı ise iktidarların gölgesinden bağımsız, uçsuz bucaksız zamanlar .. şiirin hiçbir ideolojinin hizmetkarı ve kimsenin kulu kölesi olmadığı etik ontolojik bir eylem olarak varlığını sürdüğü zamanlar…

zamanla derdi olan şairler için “dünyada dün yoktur” ki şairin “yeşil ipek gömleğinin yakası(nın) büyük zamana düşer(n) bir zaman. şiirin “büyük saati” nin gösterdiği ve sürekli gösterip durduğu yerde “akan zaman değil mesafelerdir” artık. bir tenis topu takılmıştır boşluğa ve zamansızlığa”. öyle bir zamandan mı kalırsa “sonrası kalır..

ve şair seslenir : “zamanın minesi(nin) soldu” ğu yerdeyizdir.

“Ki çiçekler kendilerini toplar orada”

Ve zamanlar boğuşur, sırasız, biri bir ötekinden kalınlaşır,,

“kim ne derse desin ben bu günü yakıyorum

yeniden doğmak için çıkardığım yangından,

cansever şiirinde ,zaman mekan diyalektiği tersine çevrilir ve “zamanın inim inim inletilen köleleri olmamak için “ parçalı zamanlardan tüm zamanlara ,geniş zamanlara varabilmek için “mutlak bir şimdi” olan bu gün yakılır.ve yeniden doğulur zamanın küllerinden. şiirin zamanı başlar…

“bildiğim ya da duyduğum iyice

ben böyle siledurdukça sürekli

geçmişten gelecekten arınmış,

dipdiri bir müzik parçası kalıyor geriye”

bir söyleşisinde rilke’nin şu sözlerinden bahseder: gelecektir başka yorumların zamanı, kalmayacak kelime üstünde kelime ve çözülecek her anlam bulutlar gibi ve düşecek yere sular gibi.

diyelim “felsefecilerin dünyayı yorumlamakla yetindiği, asıl olan dünyanın değiştirilmesidir” tezinden habersizdir cansever ya da üzerinde çok düşülmemiştir yine de bir bilgisi ve sezgisi de vardır dünyanın değişip dönüştürülmesine dair. haberi olmayabilirdi marks’ tan çünkü marksist kuramın temel kaynakları ancak 1965 yılından sonra türkçe’ ye çevrilebilmişti. dünyanın değiştirilip dönüştürülmesinin , varoluşçu düşüncenin etkisiyle bir dilin değiştirilip dönüştürülmesine, bir bakış bir yorum oluşturmakla mümkün olabileceğinin sezgisi ve hayaliyle yaşayanlardandır cansever. etik ontolojik bir eylem olarak görür şiiri ve dünyanın değiştirilip dönüştürülmesini.

bir kahindir her şair ve bir sezgidir şairinki . evet dünya devrimle değişip dönüşecektir.ve fakat şairin etik olarak durduğu yer bellidir. o her türlü iktidarın karşısında etik ontolojik bir eylem olarak şiirin yanında ve kaydedenlerin yanında olacaktır. bir ideolojik körleşmenin etkisiyle iktidarları koşulsuz destekleyen bir özne değil bir tüm zamanlar ideoloji kırıcı olabilir. tıpkı ispanya da lorca’nın durduğu yerde : “bu dünyada her daim hiçbir şeyi olmayanların yanında olacağım; kendilerinden o hiçbir şeye sahip olmamanın huzuru bile esirgenen insanların yanında.”

işte bu yüzden şiirin önüne bir tanım bir niteleme getirilemez. bir tanımı bir nitelemesi varsa da şiirin o özgür zamanların dili ve kendi zamanında nefes alıp verdiği zamanların.

tüm zamanlar, dilin egemenlikçi yapısının bozguna uğratıldığı, başka bir dilin, başka bir imlanın, başka bir evren oluşturmanın dili olagelmiştir şiir.

şiir ile klişe

cansever ,şiiri bir silgi ,bir çizgi çekme eylemi olarak görür. kendinden önce gelip geçene ,içinde yaşadığı dönemin şiirine çekilen bir derin çizgi : “benden veya benim kuşağımdan önce yazılmış şiirleri kendi değerleriyle baş başa bırakarak araya kesin bir çizgi çektiğime inanıyorum”

çektiği çizginin farkındadır cansever. tüm sonuçlarını da göze alarak. o kendi şiirini kendi poetikasını oluşturmanın derdindedir.

çektiği o derin çizginin bilincindedir. klişeler kırılır ve başka bir dünya öyle kurulur .başka bir şiir mi o da…

kırılır. dildeki tüm klişeler. yıkılır diilin ve içine doğduğu dünyaya ait ikonalar. kırıldığı yerden klişelerin ,yıkıldığı yerden ikonaların bambaşka bir imge evrenine bambaşka bir şiire varılır.

belli bir düşünceden hareketle oluşturmaz şiirini cansever. ona göre düşünce şiirin kendisidir ve şiirden bağımsız olarak şiire düşünce getirilemez .ithal edilemez .şiirin kendisi olarak düşünce şiirde yürür.

cansever’ in “düşüncenin şiiri” dediği yer de öyle. aklın, iktidarın şiirde vücut bulduğu tüm tek sesli formlar ,normlar bozguna uğratılarak ,düşüncenin ,şiirin özgürleştiği çoklu formlarla başka zamanlara varılır ve fakat oradan da geçilmek üzere… mutlak değildir hiçbir form ve düşünce . şiirin diyalektiği işler her yerde.

durdur durak yoktur cansever şiirinde. kendisinin de reddettiği, ilk iki “ölü,, kitabını saymazsak, her şiirinde ,her kitabında başka formlar denenir. şiir etik poetik bir deneysellik alanıdır. kendinden önceki şiiri, şiirin içine doğduğu dünyaya ait algıyı yıka yıka ilerler. sürekli bir yıkımın sürekli bir reddiyenin , dilin hapishanesine sürekli bir saldırının ve isyanın dilidir şiir. elbet dilin hapishanesinden bir kaçış ihtimalinin. kaçış çizgilerinin ,özgürleşme imkanının …

eskinin, kokuşmuşun, üzerimize bir kabus gibi çöken düzenlerin yakılıp yıkılıp özgürleşme tohumlarının atıldığı bir ütopyanın da şiiri. aylak adımların, umut olanın, gelecek ve gelmekte olanın…çürüyen düzenlerin bedeninde yeşeren bir ütopyanın değil, çürüyenin kokuşmuşun, gözlerimize çekilen sahte duvarların yerle bir edilerek yıkıldığı yerden seslenen sürekli bir devrim ihtimalinin işaretleri ve bir direniş hafızası oluşturmanın, oluşun, hakikatin şiiri. elleri, ayakları, hayalleri olan bedenlerin ,hayallerini yitirmeyen öznelerin, şiiri…

işte o aurası yitmeyen hakikat anlarına, şiire, şiirin kendi zamanlarına varabilmek için sürekli sorular sorar cansever. öznelerin tarihle ilişkilenmelerine, makro değil de mikro tarihlerine dair öznelerin ve toplum içindeki yerlerine dair sorular sorar. sorduğu sorularda kendisiyle de cebelleşir. öznelerin toplumla ilişkilenmelerini, o ilişkilenmedeki yaralarını deşer durmadan önce kendi içinde gezdirir ucu sivri bıçağını sonra da bize yöneltir ve kanırtarak gezdirir içimizde. bıçağın her saplandığı ve her gezindiği yerlerde başka yaralar başka sorulara bırakır yerini. sürekli muhatabını arayan sorular… muhatabına seslenirken, seslendiği özneleri kendi trajedisine ortak eden, kuşatılmışlığımızı, çıkışsızlığımızı, trajedimizi durmadan deşen ve kurcalayan etik ,ontolojik sorular…

şiirle düşünmek ya da şiir ile felsefe

“bizi dışarda bırakan bir gereceğin değil, bizi de içine alan bir gerçeğin özlemini çekiyoruz sadece”

“şiirle düşünmek ! yalnızca buna inanırım. şiirle düşünmenin karşıtı felsefe yapmaktır. felsefe ise şiirin temeli olan imgeyi dışlar. gene felsefe duygusallığa da karşıdır” “şiirle düşünmeyi” önceleyen felsefi arka planı olan, düşünmenin şiirini kurma çabasındaki arayışın etik ontolojik sorularıdır.

ve fakat felsefe ile şiir arasındaki ayrımı dil düzleminde derinleşerek aşındıran sorular. felsefenin dünyasında olsa da felsefenin diliyle değil şiirin dünyasından şiirin diliyle sorulan sorular…

her ne kadar dünyaya karşı tek silahı elindeki kavramlar olan felsefenin şiire, şiirin de felsefeye yaklaştığı , şiir ile felsefe arasındaki açının kapanmaya başladığı metinlere ömrü yetmemiş olabilir cansever’ in. yine de bir soru kalmıştır oralardan …

felsefenin dilini “kavramlardan” çıkartarak metaforik bir dile dönüştürme çabasında olan, deleuze ve derida’yı okuma imkanı olmamış olsa da felsefeye şiirin sınırsız dünyasından bakan şiirle felsefe yapan nıetzche’den elbet haberi vardı cansever’ in.

ahmet oktay, cansever’le ilgili yazısında, cansever’in felsefi kaynaklarının sınırlı olduğundan ve “marksçılık” tan haberi olmadığından, dolayısıyla şiirinde toplumcu damarın eksikliğinden bahsediyor. oktay’a göre cansever, varoluşçu kaynaklardan-daha çok sartre- beslendiği için birey ile toplum arasındaki çatışmayı sınıf çatışması olarak görmeyi ıskalayan, salt yabancılaşma ekseninden bakan şiirler yazıyordu. oysa bu gün dönüp batığımızda cansever’ in şiirinde özellikle tragedyalarda çökmekte olan ,çürümüş yaşama biçimlerini deşifre ettiği, şiirindeki tüm öznelerin trajedilerini sonunda yok olmaya mahkum ettiğini, ruhi bey’ e bir sınıfın simgesi olan konaktaki limonluğu yaktırarak dünyaya ilişkin bir yeri ve duruşu olduğunu görebiliyoruz.

tragedyalar’dan ,kirli ağustos’a ve sonrası kalır’a özneleri dönüşerek uzanan bir ideoloji kırıcı duruşu vardı cansever’ in. ki tragedyaların içeri dönük, dünyaya kapalı yaşamları olan tüketici, asalak özneleri, orada bir yangında kalıyorlar. yerlerini daha dışa dönük ve hayat belirtisi olan, dünyaya karşı reflekslerini yitirmeyen , tarih ve toplum içindeki varlığı, duruşu giderek bir simgeye dönüşen öznelere bırakırlar yerlerini.

şiir o alet çantası

politik dile kolay tercüme edilebilen ,üst perdeden konuşan ve kime konuştuğu ise her daim belirsizliğini koruyan bir şiire değil de, elbet bir ideolojisi olan ve fakat bir ideolojinin hizmetkarı olmayan ,sanatın edebiyatın şiirin farkındaydı cansever. ve öyle bir yerden bakıyordu dünyaya ,hayata, şiire. ideolojik sınırlamalar ve politik doğruculuğa karşı etik ontolojik bir eylem olarak görüyordu şiiri .. ki şair kendi özel kişiliğini şiirin ardında gizlemesini bilmelidir cansever’ e göre. bizi(öznelerini) dışarda bırakan bir makro tarihin, bir gereceğin değil, bizi(öznesini) dışlamayan ve içine alan bir mikro tarihin ve bir gerçeğin özlemini çekiyordu cansever.

felsefeyi, sanatı, sanatı, edebiyatı, şiiri determinist aklın uzantısı olarak görenler var mı hala. vardır elbet. felsefe denilince ana akım felsefe olarak hegel, marks ve kant gelebilir akla. şiir deyince de tek sesli bir forma indirgenmiş lirik, konvansiyonel şiir mi… oysa ne çok patikaları vardır felsefenin sanatın edebiyatın şiirin.ki diyalektik gereği de öyle .sürekli bir dönüşüm.........

© Ek Dergi