menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Mélenchon ve Teknofeodalizm: Fransız Solu İçin Strateji Nedir?

14 0
18.10.2026

Yeni Fransız kuramsal dergisi Armes de la critique’de (eski adıyla NPA olan aşırı sol siyasi parti Révolution Permanente ile bağlantılı) Louis Delamangue’nin bir makalesinin çevirisini paylaşıyoruz . Delamangue, Jean-Luc Mélenchon ve La France insoumise (LFI) tarafından öne sürülen ‘vatandaş devrimi’nin yanı sıra Cédric Durand’ın teknofeodalizm teorisini de eleştiren ortak varsayımları ve siyasi yönelimi eleştiriyor. Fransız radikal cumhuriyetçi geleneğinden yola çıkan Mélenchon’un yurttaş devrimi, halkın seferberliğiyle yönlendirilen demokratik yenilenmenin yenilenmiş bir oligarşiye meydan okuyabileceği ve ulusal egemenlik, sosyal demokrasi ve ekolojik planlamaya dayalı bir Altıncı Cumhuriyet kurabileceği fikrine dayanmaktadır. Durand, Evgeny Morozov tarafından teknofeodalizm teorisine yöneltilen benzer itirazlara yanıt verdi .

La France insoumise’nin düşünce kuruluşu Institut La Boétie tarafından düzenlenen “Gezegeni Kurtarmak İçin Dijital Teknolojiden Vazgeçmek Zorunda Mıyız?” başlıklı etkinlikte Jean-Luc Mélenchon, Cédric Durand’ın aynı adlı son kitabını (2025) tartışmak üzere davet edildi. Kısa bir girişin ardından, ev sahiplerinden biri Mélenchon’a dönerek şunları söyledi: “Sizin yazdıklarınızla Cédric’in yazdıkları arasında benzerlikler var.” “Bu açıdan bakıldığında,” diye sordu, “teknofeodalizm analiziniz ile haraç kapitalizmi analiziniz arasında bir yakınlık olduğunu söyleyebilir miyiz?” Mélenchon tereddüt etmeden kabul etti: “Evet, kesinlikle! Cédric Durand, Insoumis düşüncesi etrafındaki hareket için kilit entelektüel referanslardan biridir.” Teknofeodalizm ile LFI tarafından savunulan yurttaş devrimi arasındaki bu ittifakı nasıl anlamalıyız ? Bu iki kuramsal yaklaşım, kapitalizmin mevcut durumu konusunda hangi anlamda ortak bir bakış açısına sahiptir?

İnsanlar, ağlar ve bağımlı kapitalizm

Fransız siyasi ortamında eylem pusulası olarak teoriye eşsiz bir önem atfettiği için LFI’ye ve özellikle Jean-Luc Mélenchon’a teşekkür etmek gerekir: ‘Böyle bir araç olmadan, ancak körü körüne hareket edebiliriz. Bu anlayış olmadan, geçmiş deneyimlerden ders çıkaramayız ve siyasi bir gündem belirlemek imkansızdır.’ [1] LFI ile aynı fikirde olmasak bile, partinin eylemlerine rehberlik eden teoriler formüle etmesi, titiz bir tartışmayı mümkün kılıyor. Le Monde diplomatique ve Armes de la critique’de yayınlanan bir makalede Frédéric Lordon, LFI’nin yanıltıcı anti-kapitalizmini eleştirdi. LFI’nin ‘işçiler’ kategorisini -ve dolayısıyla kapitalist üretim biçiminin üretken boyutunu- ‘halk’ kategorisi lehine yerinden etmesini kınadı. Bu konu zaten geniş çapta tartışılmış olsa da, bu eleştiriyi, LFI’nin yurttaş devrimi projesinin temelini oluşturan halk kavramına geri dönerek ve LFI tarafından geliştirilen argüman çizgisini – özellikle de Mélenchon’un son eseri Faites mieux! (2024) (İngilizceye Now, the People! Revolution in the Twenty-First Century (Londra: Verso, 2026) olarak çevrilmiştir ) adlı kitabında, kapitalizmin mevcut aşamasını neofeodal terimlerle ele alarak – çözümleyerek tamamlayacağım.

Halkın tarihsel kökeni

Mélenchon, kitabında, temel toplumsal ilişkileri, bunlardan doğan çatışmaları ve nihayetinde üretim biçimlerinin tarihsel öznesini belirlemeyi amaçlayan materyalist bir geleneğin içinde yer alır: ‘Materyalist geleneğin bize burada anlatacak çok şeyi var: ve halkın kilit aktör olduğu yeni çatışma biçimlerinin maddi temelini asla gözden kaçırmamalıyız’. [2] Bu materyalist anlayışa göre, kapitalist üretim biçimindeki temel toplumsal ilişki sermaye-emek ilişkisidir. Bu, işçi sınıfına, üretim ilişkilerinin tam merkezinde yer alması bakımından, ayrı bir stratejik statü kazandırır. Yurttaş devrimi tam olarak bu statüyü reddeder ve bunun yerine halkı ‘üretim biçimine katılan’ ve ‘bu üretim biçimini devirebilen ve ekonomik yaşamı kolektif olarak kendi ellerine geri alabilen bir aktör’ olarak öne sürer. [3]

Insoumis’in anlatımında, ‘halk’ kategorisi, belirli bir zaman ve mekân içinde yer alan bir sosyal yapı olarak anlaşılmaktadır. Mélenchon, hem halkın hem de kapitalizmin embriyonik biçimlerinin şehirde görülebileceğini savunur; ikisi de teorik olarak iç içe geçmiştir. Bu bağlantıyı haklı çıkarmak için, sermaye birikiminin en erken biçimlerini uzun mesafeli ticaretin gelişiminde konumlandıran ticari kapitalizmin tezlerinden yararlanır. Bu da onu, ‘Modern kapitalizmin beşiği Orta Çağ Avrupa’sının şehir devletlerinde yatıyordu. Bu şehirler giderek ticarette uzmanlaştı’ diye yazmaya ve ‘Şehir, bu sistemin inşası, yeniden inşası ve sürekli yeniden yapılandırılması için imkan sağladı; bunların hepsi, sistemin erişimini genişletmek ve en önemlisi krizlerinin üstesinden gelmek için belirleyici araçlardı’ sonucuna varmaya yönlendirir. [4] Ancak ticari kapitalizmin bu tezleri kendiliğinden açık olmaktan uzaktır ve kapitalizmin kökenleri üzerine önemli tarihsel tartışmalar devam etmektedir. Marx’ın Kapital’inin 1. cildinin 24. bölümüne dayanarak , Siyasi Marksizm geleneğiyle ilişkili akademisyenler bunun yerine İngiltere ve Fransa’daki kapitalizmin tarımsal kökenlerini vurguladılar. [5]

Bu yazarlara göre, kapitalizmin doğuşu, ticari alışverişin gelişmesinden ziyade köylülüğün topraktan sürülmesiyle, yani köylülüğün üretim araçlarının mülkiyetinden ayrılmasıyla açıklanmaktadır. Kısacası, yeni kapitalist toplumsal ilişkilerin ortaya çıkışı olarak anlaşılan ilkel birikimde belirleyici olan, piyasa ilişkilerinin genişlemesinden ziyade üretim ilişkilerinin dönüşümüdür. Ve Insoumis’in argümanının özündeki kusur tam olarak burada yatmaktadır. Piyasa ilişkilerinin genişlemesini kapitalizmin ortaya çıkışının itici gücü haline getirmek, kapitalizmin aşamalarının analizini üretim alanından ziyade dolaşım alanıyla sınırlamaktadır. Böylece analitik odak işçilerden uzaklaştırılıp halka doğru kaydırılmaktadır.

İnsanlar: Ne tür içerik?

Insoumis’in teorisinde, ‘halk’ bir ülkenin nüfusunun tamamını değil, özellikle şehirlerde yaşayanları ifade eder. Halk, temelde, kentsel yaşamı kateden ve organize eden ağlara –elektrik, ulaşım, boru hattı, dijital veya başka türlü– olan bağımlılıklarıyla tanımlanır . Bir anlamda tüm ağları bir araya getiren ağ biçimi, bu nedenle ‘maddi ve manevi ihtiyaçların dolaşımının ve dağıtımının organize edildiği altyapılar kümesi’ olarak kuramsallaştırılır. Her durumda, üç bileşenle tanımlanırlar: bazı maddi kaplar, eylemi yönlendiren bilgi ve bunların fiziksel dolaşımı’. [6] Mélenchon’a göre, çağdaş kapitalizmdeki temel toplumsal antagonizm, bu ağlar üzerindeki kontrolden kaynaklanmaktadır. Ölümüne bir mücadele, ‘maddi varlıklarını üretmek ve yeniden üretmek’ için ağlara erişime bağımlı olan halkı, [7] ağların mülkiyeti sayesinde bu bağımlılıktan zenginleşen oligarşiye karşı karşıya getirir. Marx’ın Kapital’deki analizine karşı , kapitalizmin temel toplumsal ilişkisi artık sermaye-emek değil, halk-oligarşidir: ‘Ağlara erişim, böylece her birimiz ile tüm toplum arasında temel toplumsal ilişkiyi kurar’. [8] Bu nedenle LFI’nin seçim stratejisi kent oylarını kazanmaya dayanmaktadır: sonuçta halkın bu bölgelerde yaşadığı söylenir – ağlara bağımlılığı sona erdirebilecek ve yurttaş devrimini gerçekleştirebilecek tek güç.

Mélenchon, ‘halkın’ tam teşekküllü bir siyasi aktör – kendi çağlarının tarihsel öznesi – haline gelmesi için öznelliklerin ‘servet dağılımı ve ağlara erişim’ etrafında şekillenmesi gerektiğini savunuyor. [9] Kendi başına bir sınıf ile kendi için bir sınıf arasındaki eski ayrımı yeniden ele alan bu öznellik yeniden işlemesi, henüz ortak çıkarları paylaştıklarının farkında olmayan bir kitle olan kentsel nüfusu, kendi çıkarlarının bilincinde olan ve siyasi olarak aktif olmaya hazır gerçek bir halka dönüştürmeyi amaçlıyor. LFI’nin kendine koyduğu siyasi görev, neredeyse kaçınılmaz olarak sınıf bilincinin oluşumu için bir hiyerarşik alana yol açıyor: artık iş yeri değil, şehrin kendisi. ‘Yeni toplumsal bilinç, işçilerin hayatlarının her anında omuz omuza oldukları daha geniş halkla bağlantılı olarak gelişiyor’. [10]

Bağımlı kapitalizm ve dijital ağ

Yurttaş devrimi beklenirken, halk ağlara erişime bağımlı kalmaya devam ediyor. Ve bu bağımlılığın bir bedeli var. Halk, sosyal üretim ve yeniden üretimlerini güvence altına almak için ağlara erişime ihtiyaç duyduğundan, ağ sahiplerine, mülkiyet yoğunlaşmasıyla belirlenen bir miktar ödemek zorunda kalıyorlar. Çağdaş kapitalizmin tarihsel özgünlüğünü kavramaya çalışırken, Mélenchon haklı olarak küresel ekonomideki sermaye yoğunlaşmasının artan bir şekilde onun belirleyici özelliklerinden biri olduğunu tespit ediyor: [11] giderek daha az sayıda çokuluslu firma, dünya ekonomisinin giderek daha büyük bir bölümünü kontrol ediyor.

Lenin , Emperyalizm, Kapitalizmin En Yüksek Aşaması (1916) adlı broşüründe , kapitalist üretim biçiminde yoğunlaşma ve tekelleşmeye yönelik güçlü eğilimlerin altını çizmişti. Mélenchon’un belirttiği gibi, bu eğilimler ağlar söz konusu olduğunda daha da belirgindir:

Üstelik, ağların işleyişini yöneten ekonomik yasalar, tekelleşme eğiliminin durdurulamaz olduğunu göstermektedir. Bir ağ ne kadar büyükse, o kadar çok dal ve bağlantı içerir, oluşturulma maliyeti o kadar yüksek ve işletme maliyetleri o kadar düşük olur. Bu koşullar altında, mevcut bir ağın çabalarını ikiye katlamak saçma ve verimsiz olurdu. [12]

Bu durum, sahibinin, geçerli bir alternatifin bulunmadığı durumlarda halkın kullanmak zorunda kaldığı bir ağ üzerinde münhasır kontrol uyguladığı bir tekel oluşturur.

Eğer Mélenchon’un bu tekelin sahibine fiyatları neredeyse istediği gibi belirleme olanağı sağladığı görüşünü kabul edersek, bu iddianın ima ettiği sonucu kabul etmek zorlaşır:

Sahip, herhangi bir risk almadan ve kullanıcıların herhangi bir alternatifi olmadan, kendi seçtiği bir fiyatı belirleyebilir. Mülkiyetin doğası değişiyor. Artık ücretsiz emeğin ele geçirilmesi söz konusu değil. Fiyat artık üretim için gerekli olan sömürülen emek miktarına bağlı değil. Aksine, ağa erişim hakkıdır. Bu, ağa sahip olmayanlar tarafından sahip olanlara ödenir. Bu bir haraç ödemesidir (vurgu eklenmiştir). [13]

Bu bizi düşündürmeli. Mélenchon’a göre temel toplumsal ilişkinin artık sömürü değil, bağımlılık olduğunu hatırlayalım. Bu, Marx’ın sömürünün, üretim araçlarının sahiplerinin üreticilerden artı emek elde etme kapasitesinden kaynaklandığı argümanıyla doğrudan çelişmektedir. Kapitalizmde, kapitalistler işçileri ürettikleri malların değerinden daha az ödeyerek sömürürler. Başka bir deyişle, ücretlilerin yaptığı emeğin bir kısmı ödenmez: bu artı emektir, artı değerin kaynağıdır. Bu mallar satıldığında, piyasaya ‘tehlikeli sıçramalarını’ yaparlar; işte o anda artı değer gerçekleşir ve kapitalistler tarafından sahiplenilir.

Marx’a göre, malların satış fiyatı nihayetinde emeğin sömürülmesine dayanmaktadır. Belirli bir sektördeki yoğunlaşma derecesi, bu artı değerin firmalar arasında nasıl bölündüğünü değiştirir. Tekel durumunda – ağ firmalarının giderek daha fazla faaliyet gösterdiği durumlarda – veya bir firmanın özel bir avantajı olduğu durumlarda, ortalama oranın üzerinde bir kar olan süper kar elde edebilir. Ancak, yurttaş devriminin anlatımında, halk ile oligarşi arasında kurulan fiyat ilişkisi artık sömürüyü değil, basit bir erişim hakkını yansıtmaktadır. Sömürüye elveda; erişim engellerine hoş geldiniz! Materyalizm bir gümrük memuru mu oldu? [14] Mélenchon, materyalist kimliğini korurken Marx’ın argümanından bu sapmayı nasıl haklı çıkarabilir?

Ama Mélenchon’un devam etmesine izin verelim: ‘Ağlar çağında, kapitalizm feodal dönemin temel bir uygulamasını yeniden canlandırdı’: haraç. ‘ Otoyolların özel yönetimi gerçekten de feodal toplum anlamında bir haraç işlevi görüyor ve uygulamalarını yansıtıyor ‘ (vurgu eklenmiştir). [15] Kapitalizm içinde feodalizm mi? Burada, yurttaş devrimi teorisinin mantıksal son noktasına ve teknofeodalizm teziyle kesiştiği noktaya ulaşıyoruz.

Bu yakınlaşma, yurttaş devriminin dijital ağa ayrıcalıklı bir yer vermesi nedeniyle daha da belirgindir; zira ‘Son on beş yılda, bu sektördeki şirketler küresel olarak iktidarı ele geçirdi’. [16] Gördüğümüz gibi, Mélenchon ağ biçimini üç bileşenle tanımlar; bunlardan biri de eylemi düzenleyen bilgidir. Yurttaş devrimi açısından bakıldığında, dijital ağ baskın ağ haline gelmiştir:

İnternet, diğerlerini giderek daha fazla bütünleştiren, temel ağ haline geldi. Dolayısıyla tüm insan faaliyetlerinin ağ oluşturması sürekli gelişen bir olgudur ve genel olarak toplum için giderek daha merkezi bir hale gelmektedir. [17]

Bu ağın önemi, şu gerçekle daha da pekişmektedir:

Günümüzde en önemli arzu edilen değer, her şey ve herkes hakkında kalıcı bilgi toplamaktır. Elbette burada amaç, bireysel davranışlar hakkında ayrıntılı bilgi edinmektir; bu da her türlü ticari teklifin yapılmasına olanak sağlayacaktır. [18]

Buradan:

Dijital küreselleşme, sermaye birikimi sürecinin kendisinde bir dönüşüme olanak tanır. Artı değerin elde edilmesi artık esasen ham üretime değil, gerçekleşmesinin farklı anları arasındaki dolaşıma odaklanmıştır. Bu bağlamda, bu dolaşım araçlarına erişim hayati önem kazanır. Burada, ağ kapitalizminin yeni bir birikim kaynağına başvurma kapasitesini görebiliriz: bu erişim hakkı üzerinden alınan haraç. [19]

Dijital ağın hakimiyeti genişledikçe ve alınan haraç derinleştikçe, kapitalizm giderek feodal bir görünüm kazanıyor. Mélenchon’un yurttaş devrimi ile teknofeodalizm arasındaki evlilik tamamlanmış oluyor.

Teknofeodalizm mi yoksa tekel rantı mı? Dijital lordlar mı yoksa emperyalizm mi?

Teknofeodalizm kavramını öne çıkaran yazarlar........

© Ek Dergi