MODERN “DE LEGE FERANDA”: Usul Esastan Önce Gelir!
Toplum elbette uyuşmazlıkta kimin haklı olduğunu öğrenmek ister. Hukuk ise haklılık tartışmasına geçmeden önce daha temel soruların üzerinden geçer: (1)Davayı doğru kişi mi açtı, (2)başvuru süresinde mi yapıldı, (3) karşı tarafa savunma imkânı tanındı mı, (4) kararı verecek makam yetkili mi? İlk bakışta gereksiz görülen bu soruların cevabı, bazen devasa bir alacağın kaderini belirler, bazen bir insanın özgürlüğünün veya hayat hakkının önüne bile geçebilir. Hukuk teorisinin yüzyıllar boyunca tartışıp temel çizgilerini belirlediği husus budur: Usul, esastan önce gelir. Ancak bu öncelik, şeklin adaletin amacı olduğu anlamına gelmez. Usul, adaletin keyfî biçimde dağıtılmasına engel olan hukuki güvencedir.
Şekil neden özgürlüğün teminatıdır?
Roma hukukundan miras kalan “karşı tarafı da dinle” ilkesi, usulün özünü anlatır. Alman hukukçu Von Jhering, 300 yıl önce “Şekil, keyfiliğin yeminli düşmanı ve özgürlüğün ikiz kardeşidir” derken bu hususa dikkat çekmişti. Önceden ilan edilmiş kurallar, güçlü olanın o günkü arzusuna göre karar vermesini önler. Yargılamanın hangi sırayla işleyeceğini bilmek, hakkın içeriğini bilmek kadar değerlidir. Dava dilekçesi, cevap dilekçesi, replik, düplik; hep bu usuli akışın penceresidir.
Amerikan Yüksek Mahkemesi “Özgürlüğün tarihi, büyük ölçüde usul güvencelerine uyulmasının tarihidir.” Bugün önemsiz görülen süre, tebligat veya savunma kuralı, yarın aynı kurala ihtiyaç duyan kişi için hayati olabilir.
Hukuk tarihinde usulün bu kadar önem kazanması tesadüf değildir. Mutlak yönetimlerden anayasal devletlere geçişin temel kazanımlarından biri, yöneticilerin ve yargıçların önceden belirlenmiş kurallara bağlı hale gelmesidir. Hukuki güvenlik, devletin her zaman doğru karar vereceği varsayımına değil, yanlış karar verme ihtimalini sınırlayan usullere dayanır.
Türk Usul Hukukunun 2 Büyük İsmi: Bugüne Miras
Türk hukukunda usulün bağımsız bir disiplin olarak güçlenmesinde iki büyük bilim insanının, şahsen tanıdığım, uzun muhabbetleriyle beslendiğim Prof. Dr. Baki Kuru ile Prof. Dr. İlhan E. Postacıoğlu’nun ayrı bir yeri vardır.
Baki Kuru’nun ayrıntılı biçimde ele aldığı usulî kazanılmış hak öğretisinin özü şu kısa cümleyle ifade edilebilir: Yargılama sırasında doğan usulî haklar, hukuki istikrar adına korunmalıdır.
Nitekim Türk Yargıtay’ı İçtihadı Birleştirme Kararlarında, usulî kazanılmış hakkı hukuki istikrarın ve kamu düzeninin önemli güvencelerinden biri olarak kabul etmiştir. Bir aşamada usulüne uygun biçimde kazanılmış hakların sonraki aşamalarda keyfî biçimde ortadan kaldırılması, yargılamaya duyulan güveni zedeler.
Büyük hukuk adamı Postacıoğlu’nun Medenî Usul Hukuku Dersleri eserindeki tasarruf ilkesi ve kamu düzeni yaklaşımı ise şöyle özetlenebilir: Tarafların iradesi önemlidir, ancak kamu düzenini ilgilendiren usul sınırlarını ortadan kaldıramaz. Kişilerin üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği uyuşmazlıklarda taraf beyanının her sonucu doğurmaması, usulün yalnızca davacı ile davalı arasındaki teknik bir anlaşma olmadığını gösterir.
Türk idare hukukunun kurucularından, İstanbul Hukuk Fakültesi’ndeki odasında Yüksek lisans tez jürisi olarak görev yaptığımda masasını koltuğunu........
