Har.1: Kıral Yolu [Anayol] ve MÖ 401, Genç Kyros’un abisi Pers Kralı Erdeşir üzerine yürüdüğü yol güzergâhı.

Ramazan Topraklı yazdı;

Alkibiadēs ve Daskyleion

Bu makale Peloponez savaşları sırasında yaşamış, Atina’nın önde gelen devlet adamı, komutanı ve hatibi, aynı zamanda Sokrates’in öğrencisi olarak bilinen, çok zeki ama bir o kadar da ihtiraslı ve güvenilmez biri olan Alkibiadēs’in öldürüldüğü yer hakkındadır. Zira iki kaynak, Alkibiadēs’in [Ἀλκιβιάδης] MÖ 404 yılında Phrygia valisi Farnabazos’un idaresindeki Phrygia’da, bir kaynak da Frygia’da ve Metropolis ile Synnada arasındaki Melissa’da bir suikast sonucu öldürülmüştür der. Makalede Pers valisi Farnabazos’un Küçük Firikya, Bithynia ve Phrygia Hellespontus’ta bulunduğu söylenen yönetim merkezi Daskyleion ve Melissa ile Phrygia’daki Melis Kumis ve Melissopetrion adlı yerler üzerinde durulacaktır.

Açar Kelimeler: Alkibiadēs, Ἀλκιβιάδης, Küçük Phrygia, Kelene, Daskyleion, Melis Kumis, Melissopetrion, Nemari vadisi

Alkibiadēs’in [MÖ 450-404] öldürüldüğü yer, kaynaklarda açıkça belirtilmemiştir. Herodotos’un [MÖ 484-525], [VIII.17]‘de söz ettiği Alkibiadēs’in oğlu Kleinias, söz konusu Alkibiadēs’in dedesidir. Ancak olaydan üç asır sonra gelen Sicilyalı [Sicilus] Diodoros [MÖ 90-MÖ 30], XIV.11’de Alkibiadēs’in öldürüldüğü yeri şöyle verir:

“Alkibiadēs, Atina’dan ayrıldıktan sonra Frygia’da Farnabazos’un yanına gider. Sparta’nın baskısıyla Farnabazos, onu ortadan kaldırmaya karar verir. Alkibiadēs bir Frygia yerleşiminde bir kadınla birlikte kalmaktadır. Gece vakti ev askerlerce kuşatılır. Ev ateşe verilir. Alkibiadēs kılıcını çekerek dışarı fırlar. Uzaktan atılan ok ve mızraklarla öldürülür. Önemli nokta: Diodoros yer adı vermez. Sadece Frigya’da, Farnabazos’un yönetim alanında olduğunu belirtir” [ChatGPT].

Plutarkhos [MS 46-120] ise, “Alkibiadēs’in Hayatı’nda [Alkibiades 37–39]” ölümünü ayrıntılı biçimde anlatır.

“Alkibiadēs, Atina’dan ayrıldıktan sonra Frygia’da Pers satrabı Farnabazos’un bölgesine sığınır. Sparta’nın ve özellikle Lysandros’un baskısıyla Farnabazos onu ortadan kaldırmaya karar verir. Alkibiadēs bir Frygia köyünde [kırsal yerleşim] bir kadınla birlikte yaşarken, ev askerler tarafından kuşatılır. Ev ateşe verilir. Alkibiadēs dışarı fırlayıp savunmaya çalışırken ok ve mızraklarla öldürülür. Plutarkhos Melissa adını vermez” [ChatGPT].

Altı asır sonra Athenaus [MS 170-250], Deipnosophistai XIII, 574f’de Alkibiadēs’in öldürüldüğü yeri şöyle verir:

“Alkibiadēs, Frygia’da, Synnada ile Metropolis arasında bulunan Melissa’da öldürüldü” [ChatGPT]. Ramsay buna göre: “Alcibiades'in öldürüldüğü yer, Synnada ile Metropolis arasında [Athenaus XIII, s.574f], yolun üstündeki Melissa şehri idi” ve Melissa’yı Balcık Hisar’da aramak icap eder” der (Ramsay, 1960: 185). Ramsay, Balçık [çamurdan kerpiç] için, “bal” = “Melis” diyerek hata eder. Zira Ramsay gibi bir yabancı, Balçıkhisar’ın kerpiçten yapılma hisar olduğunu bilmemektedir.

Ayrıca birçok yerde Balçıkhisar olduğu gibi, Şuhut-Balçıkhisar, genel kanaate göre Farnabazos’un yönetim merkezi kabul edilen ve Manyas Gölü yanına yerleştirilen Daskyleion’a [Egrili] yaklaşık 445 km, Kyros’un sarayının bulunduğu Kemer Boğazı’na ve buradaki Kelene’ye [Kelainai] ise, 50 km uzaklıktadır. Biraz sonra izah edeceğim gibi Daskyleion, Manyas Gölü yakınında olamayacağı gibi, Manyas Gölü civarı asla Firikya, Küçük Firikya ve Firikya Hellespontus olamaz. Zira bir kere tarihçi ve arkeolog, Göller Bölgesi ve bilhassa Eğirdir Gölü’ndeki coğrafi değişimden bîhaberdir ve birçok ırmak, dağ, göl, ova ve kenti yanlış yerleştirmiştir; tabir caizse ilk düğmeyi yanlış iliklemiştir; elbette devamı da yanlış olacaktır [bk. Ek.1, Har.1-2].

Ksenofon, Farnabazos, Küçük Firikya, Daskyleion

Herodotos, III.120, III.126 ve VI.33’de Daskyleion, I.8’de de Daskylos adlarını; Strabon ise, Daskylion kenti ile bu kentin yanındaki Daskylitis Gölü’nü zikreder. Kitabı çeviren Adnan Pekman, kentin Eşkel Köy, gölün ise Manyas Gölü ve diğer adının Aphinitis, olduğunu söyler (Strabon, 2009: 32, 78, 80, 91, 99). Alkibiadēs’in ölümünden üç yıl sonra, yâni MÖ 401 yılında Genç Kyros’un İran seferini anlatan Ksenofon ise, ne Alkibiadēs, ne Daskyleion, ne de Daskylos’tan söz eder. Ama Ksenofon, mütercimin Küçük Phrygia ve Bithynia satrabı dediği Farnabazos’tan [2011, s.407, 481, 485, 495, 513, 529, 533 ve 625]’te bahseder. Alkibiadēs ve Ksenofon, Sokrates’in öğrencisi oldukları ve birbirlerini tanıdıkları hâlde Ksenofon’un, Alkibiadēs’in ölümünden söz etmemesi çok ilginçtir.

Chatgpt bunu şöyle yorumlar: “Kronolojik olarak doğal, edebi olarak tutarlı, siyasi olarak ihtiyatlı, anlatı yapısı açısından gereksiz bir ayrıntıdan kaçınma tercihi olarak görülebilir. Yâni bu bir “unutma” değil, bilinçli bir dar odaklı anlatım tercihidir. Kyros, Sparta’yı destekler. Sparta, Atina’yı yener. Alkibiadēs sürgünde ve zayıf kalır. Alkibiadēs, muhtemelen Sparta yanlısı baskı sonucu, Hellespontos Phrygia’sının Pers satrabı Farnabazos’un topraklarında öldürülür. Üç yıl sonra aynı Kyros, Yunan paralı askerlerine dayanarak tahtı ele geçirmeye çalışır. Yunan askerlerini kurtaran Ksenofon olur”.

Ksenofon, coğrafya hakkında ilginç bilgiler verir: [s.407] Ailois, Phrygia, Troas ve Farnabazos’un bütün eyaletini bilirim. Bunların bir kısmını oralı olduğum için bilirim. [s.481] Herakleialı bir adamla erzak toplamak için etrafa dağıldıklarında Farnabazos’un süvarileri saldırır. Bunlar Bithynialılara yardım etmek ve becerebilirlerse, onlarla birlikte Hellenlerin Phrygia’ya girmelerine engel olmak istiyorlardı. [s.513] Farnabazos, Hellen ordusunun kendi topraklarına karşı bir sefer düzenlemesi endişesiyle, o sırada Byzantion’da bulunan Nauarkhos Anaksibios’a bir elçi gönderip orduyu Asya’dan karşı tarafa geçirmesini rica etti. Ksenofon, ordudan biran önce ayrılacağını ve gemiyle yurduna dönmek istediğini bildirdi. [s.517 Thrakia köylerinden yiyecek alın; sonra Kherrhonesos’a yürüyün]. [s.529-33] Neon Kherrhonesos’a gitmek istiyordu. Timosion ise yurduna dönmek için tekrar Asia’ya geçme fikrinde idi. Anaksibios gemiyle Parion’dan geçerken anlaşmaları çerçevesinde Farnabazos’a bir adam gönderdi. Fakat o, Aristarkhos’un Byzantion valisi olarak geldiğini ve Anaksibios’un artık nauarkhos [donanma komutanı] olmadığını öğrenince, Anaksibios’a aldırış etmedi ve Kyros’un ordusuna dair Anaksibios’la yaptığı anlaşmanın aynısını Aristarkhos’la yaptı… Ksenofon denizde ordunun yanına geldi. Ordu onu sevinle karşıladı; Thrakia’dan Asia’ya geçmek için memnuniyetle ve derhal peşine düştüler… Fakat bu sırada Farnabazos’un aklını çeldiği vali Aristarkhos, iki savaş gemisiyle birlik Byzantion’a geldi. [s.625] Ksenofon ve yanındakiler Asidates’le karşı karşıya geldiler ve onu, karısını, çocuklarını, atlarını ve tüm mallarını ele geçirdiler. Sonunda Hellenler tekrar Pergamon’a döndü. Bu sırada Thibron buraya gelip orduyu teslim aldı ve orduyu diğer Hellenlerle birleştirip Tissaperhmes ve Farnabazos’la savaşmaya başladı. [Kitap son buldu].

Küçük Firikya, Bithynia ve Daskyleion

Alkibiadēs’in öldürüldüğü yer hakkında Diodoros ve Plutarkhos, Firikya’da Pers valisi Farnabazos’un yönetim alanında, Sparta ve özellikle de Lysandros’un baskısıyla Farnabazos’un kırsaldaki bir köyde öldürttüğünü kaydederler. Athenaus ise Firikya’da, Metropolis ile Synnada arasındaki Melissa’da öldürüldüğünü söyler. İran’da kıral Erdeşir’e [Artakserkses] gitmek isteyen Alkibiadēs’in öldürülmesinde, kardeşi Erdeşir’e karşı bir sefer düzenlemeyi düşünen Genç Kyros’un da büyük rolü olmalıdır. Zira Genç Kyros, güç hiyerarşisinde Farnabazos’un üzerinde bir figürdür. Anabasis’i çeviren Oğuz Yarlıgaş, Farnabazos için “Küçük Phrygia ve Bithynia satrabı” der (Ksenofon, 2011: 675).

Farnabazos için üç kaynak Phrygia satrabı der. Burada zikredilen Bithynia, [Ek.1]’de görüldüğü gibi Kemer Boğazı bölgesindeki ikinci bir Bithynia’dır. Küçük Firikya, Firikya Epiktetos, Firikya Hellespontia, Hellespontus Phrygia’sı, Makedonia, Maionia ve Mysia, hepsi de Kemer Boğazı bölgesindedirler. Ramsay, [1960: 165-178]’de: Hellespontus ve Firikya Hellespontia’da gösterilen Cyzicos [Afşar-Kızık], Akhyraous, Hadrianoutherai ve Kotoiraikia [bu üçü Kötürnek], Poimanenon [Kayaağzı yanı], Lentiana [Gelendost], Kiminas [Yalvaç-Gemen], Baris {Barla önü. Orgas’ın Menderes’e [Skamandros] döküldüğü yerde}, Lopadion [Boğaz’ın batı yakasında], Sigriane [Çirişli Dağı], Rhyndakos [Popa çayı]. Kenkhreia [Miryokefalon kalesi], Troad [Çirişli Dağı bölgesi], Granikos, Barenos ve Varinos [üçü Yalvaç çayı], Aisepos, Angelokomites ve Bigadiç [bu üçü de Marsyas]. Bu isimler ve bunlarla birlik anılan daha onlarca isim, Kemer Boğazı bölgesinde olur da, Hellespontus Phrygia’sı Balıkesir-Çanakkale bölgesinde mi olur?

Hellespontus Phrygia’sı ve Küçük Phrygia, Balıkesir-Çanakkale civarında gösterilmekle hata edilmiştir. Yalvaç için Küçük Antakya, Uluğbey için Küçük İznik, 29 Nisan 1091 de vukûbulan Kuman-Peçenek harbi için Küçük Aslan [Lebounion] harbi denmesinin sebebi de, bu kentler ile harp yeri, Küçük Firikya’da bulunduğu içindir [bk.Har.2].

Alexiad: Bathys Rhyax ile aynı metinde zikredilen Kentlerin Kraliçesi Uluborlu, Byzantion ise, Kemer Boğazı batısında bir kent olmalıdır. Zira Bathys Rhyax: Halys, Seha, Orta Menderes, Sangarios ve onlarca adı olan nehir, Kemer Boğazı’ndaki derin ırmaktır. “Anna, Khersonnèsos yazması gereken adı Kherronèsos yazmış. 14.III. l'de de öyle yapıyor. Şaşılacak şey, çünkü sözcük Hellen dilindendir, "yarımada" [tam çeviri: Karadaki ada] demektir ve bugünkü Rumcada dahi [tek n ile] kullanılmaktadır” (Anna Komnena, 1996: 248, açık.2).

Ksenofon Kherrhonesos, Herodotos ise Khersonesos der. Bazı kaynakların yanlış yazdığı anlaşılıyor; kaynak tenkidi yapılmalıdır. Ya iki Byzantion vardır veya Anna yanlış yazmıştır. Misalleri artırabiliriz: Herodotos, Kemer Boğazı’ndaki ırmak, Çarşamba çayı ve Kızılırmak olmak üzere üç Halys’ten, Strabon ise, Kemer Boğazı’ndaki ırmak ve malûm Sakarya olmak üzere iki Sangarios’tan bahsettiklerinin farkında değiller. Özetle Küçük Firikya ve Phrygia Hellespontia, Kemer Boğazı bölgesidir; ama Herodotos VI.33’e göre Hellespontus, Çanakkale Boğazı, Selymbria Marmara civarındadır. Hâlbuki bir Selymbria da, Kemer Boğazı yanında var. Tarihî metinler, bazı isimlerin birden çok........

© Dikgazete.com