Türkiye’nin Uzun Yaşama Reçetesi & Turkey’s Formula for Longevity (İki Dilde Yazılmıştır)

Siyaset teorisinin en köklü tartışmalarından biri şudur: Devlet mi milleti yaratır, yoksa millet mi devleti? Bu soru yalnızca teorik değil, aynı zamanda tarihsel ve pratik bir meseledir. Çünkü devletlerin temel amacı sürekliliktir; başka bir ifadeyle bekadır. Bu nedenle mesele, hangi unsurun uzun vadede belirleyici olduğuna indirgenebilir.

Bu makalemde konuyu iki düzlemde ele almaya gayret edeceğim:

Siyaset felsefesindeki devlet-merkezli ve millet-merkezli yaklaşımlar.

Osmanlı İmparatorluğu ile Türkiye Cumhuriyeti örnekleri üzerinden tarihsel analiz.

Devlet Merkezli Yaklaşım: Düzenin Kurucu Gücü Olarak Devlet

Devlet merkezli düşünceye göre insan topluluğu kendi başına siyasal birlik oluşturamaz; onu düzenleyen ve bir arada tutan kurumsal egemenliktir.

Thomas Hobbes, doğal durumda insan hayatını “yalnız, yoksul, kaba ve kısa” olarak tanımlar. Bu kaostan çıkış ancak mutlak egemenlikle mümkündür. Hobbes’un Leviathan’ı, toplumu kuran asli güçtür. Bu anlayışta millet değil, egemen devlet önceliklidir.

Georg Wilhelm Friedrich Hegel devleti, tarihin rasyonel öznesi olarak konumlandırır. Ona göre devlet, bireysel iradelerin üstünde, evrensel aklın somutlaşmış hâlidir. Millet, ancak devlet içinde tarihsel anlam kazanır.

Niccolò Machiavelli açısından en yüksek değer devletin devamıdır. Ahlak ve siyaset ayrıdır; önemli olan devletin ayakta kalmasıdır. Bu bakışta güç, kurumsal kapasite ve merkezi otorite belirleyicidir.

Bu perspektife göre devlet daha güçlüdür çünkü organize güçtür; hukuku, zor kullanma yetkisini ve idari kapasiteyi elinde tutar.

Millet Merkezli Yaklaşım: Egemenliğin Asıl Sahibi

Millet merkezli yaklaşım devleti bir araç, milleti ise özne olarak görür.

Jean-Jacques Rousseau, egemenliğin millete ait olduğunu savunur. Devlet, genel iradenin temsilcisidir; meşruiyetini milletten alır. Millet yoksa devletin hukuki varlığı anlamını yitirir.

Ernest Renan milleti “günlük bir plebisit” olarak tanımlar. Millet ortak hafıza ve birlikte yaşama iradesidir. Bu bilinç zayıfladığında devlet çözülmeye başlar.

Benedict Anderson modern ulusların inşa edilmiş topluluklar olduğunu söyler. Bu, devletin milleti şekillendirebileceğini gösterir; ancak inşa edilen kimlik içselleştirilmezse kalıcılık sağlanamaz. Bu yaklaşımda uzun vadeli güç, kurumsal zor kapasitesinden ziyade kolektif aidiyete dayanır.

Tarihsel Analiz: Osmanlı ve Türkiye Örneği

Osmanlı İmparatorluğu: Devlet Gücü ve Millet Eksikliği

Osmanlı İmparatorluğu güçlü bir merkezi bürokrasiye, askeri teşkilata ve hanedan meşruiyetine sahipti. Ancak modern anlamda ortak bir ulusal bilinç mevcut değildi. “Millet” kavramı dini toplulukları ifade ediyordu.

XVIII-XIX. yüzyılda Avrupa milliyetçiliği Balkanlar’a yayıldığında etnik kimlikler siyasal talebe dönüştü. Devlet kurumsal olarak güçlüydü; fakat ortak millet bilinci yoktu. Sonuçta devlet çözülmeye başladı.

Burada görülen şudur: Devlet güçlü olabilir; fakat millet desteği zayıfsa uzun vadede sürdürülebilirlik tehlikeye girer.

Türkiye Cumhuriyeti: Millet Temelli Devlet İnşası

Mustafa Kemal Atatürk liderliğinde kurulan Türkiye Cumhuriyeti, egemenliği millete dayandırdı: “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.”

Hanedan yerine halk egemenliği,

Ümmet yerine ulus kimliği,

Tebaa yerine vatandaşlık,

Devlet, bilinçli bir ulus inşa sürecine yöneldi. Eğitim birliği, dil reformu, tarih anlatısıyla bu süreç, Anderson’ın tanımladığı modern ulus inşasıyla uyumluydu.

Burada devlet, millet desteğini üretmeye ve kurumsallaştırmaya çalıştı. Meşruiyet kaynağı doğrudan milletin oldu.

Bir de devletlerin uzun yaşama reçetesine bakmak gereklidir. Bu reçetede millet mefhumu nerededir?

Devletlerin amacı bekadır. Ancak tarihsel gözlem şunu gösterir:

Salt zor gücüne dayalı devletler kalıcı değildir.

Meşruiyetini milletten alan devletler daha dirençlidir.

Devletler yıkılabilir; milletler dönüşerek varlığını sürdürebilir.

Kısa vadede devlet daha güçlü görünür: ordu, hukuk, bürokrasi ondadır.

Uzun vadede ise millet belirleyicidir: aidiyet, kimlik ve meşruiyet ondadır.

Dolayısıyla devlet organize güçtür. Millet ise kurucu bilinçtir.

Uzun ömür perspektifinden bakıldığında, devletin kalıcılığı milletle kurduğu organik bağa bağlıdır. Millet desteğini kaybeden devlet çözülür; ancak millet yeni bir devlet kurabilir.

En güçlü yapı, millet ile devletin çatışmadığı, birbirini beslediği siyasal düzendir. Bir devletin uzun ömürlü olması; rejim tartışmalarından ziyade meşruiyet, kurumsallaşma ve toplumsal bütünlük kapasitesi ile ilgilidir.

Türkiye özelinde değerlendirdiğimizde mesele şu eksende toplanır:

Devlet otoritesi ile millet iradesi arasında sürdürülebilir bir denge kurulabiliyor mu?

Türkiye’nin uzun ömürlü bir devlet olarak kalabilmesi için stratejik olarak hangi çizgide durması gerektiği hayati bir konudur. Bunun için gerekli olan enstrümanlar şunlardır:

Meşruiyet Kaynağını Net Tutmak: Millet Egemenliği,

Mustafa Kemal Atatürk’ün formülü hâlâ geçerlidir:

Egemenliğin kaynağı millettir.

Ancak bu sadece söylem değil, işleyen bir mekanizma olmalıdır:

Seçimlerin güvenilirliği,

Devletin uzun ömrü için korku değil, rıza üretmesi gerekir. Rıza ise adalet algısıyla sağlanır. 

Güçlü Devlet ve Güçlü Kurumlar (Kişilere Bağlı Olmayan Sistem)

Kişilere bağlı sistemler kırılgandır.

Kurumlara bağlı sistemler kalıcıdır.

Osmanlı örneğinde devlet hanedana bağlıydı; hanedan zayıflayınca sistem çözüldü.

Modern devletlerde ise kurumsal devamlılık esastır. Türkiye’nin uzun yaşaması için gereken formül:

Merkez Bankası gibi ekonomik kurumların teknik özerkliği,

Liyakat temelli bürokrasi hayati önemdedir.

Bir de “Kapsayıcı Millet Tanımı” hayati önemdedir. En kritik mesele budur.

Devletin uzun ömürlü olması için millet tanımı:

Etnik daraltmaya dayanmamalı,

Ortak vatandaşlık temelinde kurulmalı,

Ernest Renan’ın ifadesiyle millet “birlikte yaşama iradesidir.” Bu irade zayıflarsa devletin temeli aşınır.

Türkiye için uzun vadeli çizgi: Vatandaşlık temelli, kapsayıcı, çoğulcu bir millet anlayışı. Ayrıca, Ekonomik İstikrar =........

© Dikgazete.com