Cem Kıran, Moskova’dan yazdı;

Moskova'nın tatlı tarihi: Kızıl Ekim Çikolata Fabrikası

Bu hafta, Moskova'nın tam kalbinde, Moskova Nehri kıyısında yükselen kırmızı tuğlalı fabrika binasına, Rusya'nın en tatlı hikâyelerinden birine ev sahipliği yapan “Kızıl Ekim” (Krasny Oktyabr) Çikolata Fabrikasına gittim ve sizlere bu şehrin tarihine tanıklık etmiş fabrikanın ilginç hikayesini aktarmak istiyorum.

Sadece bir üretim tesisi olmanın ötesinde, çarlık döneminden Sovyetler Birliği'ne, oradan modern Rusya'ya uzanan bir tarihin tanığıdır bu yapı.

Bu yazımda, efsanevi fabrikanın köklü geçmişini, ikonik çikolata ambalajlarını ve günümüzdeki dönüşümünü detaylı bir şekilde sizlere anlatmaya çalışacağım.

Bir Alman girişimcinin tatlı rüyası: Einem'in doğuşu…

Kızıl Ekim Fabrikası'nın temelleri, aslında bir Alman girişimciye dayanır. 1849 yılında, Württembergli bir pastacı olan “Theodor Ferdinand von Einem”, Moskova'da küçük bir şekerleme atölyesi açtı. Einem, kısa sürede kalitesiyle ün saldı ve 1851 yılında Arbat'ta çikolata ve şekerleme üretimi yapan bir atölye kurarak işini büyüttü. Almanya’da rekabetin büyük olduğu o günlerde Einem’in Rusya’ya gelişi, o dönemde onu bu ülkede zirveye çıkarmıştı.

1867 yılında, “Einem” adını taşıyan bu işletme, resmi olarak “Einem. Çikolata, Şekerleme ve Çay Bisküvileri Buhar Fabrikası Ortaklığı” adıyla tescillendi. Aynı yıl, girişimci Julius Heuss (veya Geis) işe ortak oldu ve Tiyatro Meydanı'nda bir şekerleme mağazası açtılar. Fabrikanın başarısı, onu kısa sürede Rusya’nın en önde gelen şekerleme üreticilerinden biri haline getirdi.

Fabrikanın başarısı, lezzetli şekerlemelerden olduğu kadar, pazarlama başarısına da dayanıyordu.

Örneğin; Amerika, reklam yaratıcılarının ülkesi olarak bilinse de Rusların o dönemki reklamcıları, o çağ için çok ilerici reklamlar ve kampanyalar ile günümüzdeki reklamcılığın çok ilerisindeydiler.

Çikolata ambalajlarının üzerine yerleştirilen bekar tezgahtar kızların resimlerini gören erkekler, o kadınları gördüğünde şaşırıyor ve bunu çevresine anlatıyordu. Bu da doğal olarak daha çok insanın satın aldıkları çikolataların üzerindeki tezgahtar hanımları, diğer mağazalarda aramalarına yol açıyor ve daha çok ürün alımına yol açıyordu.

Tüm ambalajlar, dikkat ile tasarlanıp, insanlara mesaj da veriyordu.

Örneğin eli sopalı kızgın bir çocuk, “çikolatamı paylaşmam ve almak isteyen olursa ona karşı koyarım” mesajını veriyordu.

Fabrika, 1913 yılında Çar'ın sarayına tedarikçi olma onuruna erişti ve “Majestelerinin Saray Tedarikçisi” ünvanını aldı. Bu, ürünlerin kalitesinin ve itibarının en üst düzeyde tanınması anlamına geliyordu.

1900 yılında Paris'teki Dünya Fuarı'nda şirket, ürün yelpazesi ve çikolata kalitesi nedeniyle iki Grand Prix ödülü kazandı!

Devrim ve yeniden doğuş: “Kızıl Ekim”

1917 Ekim Devrimi, tüm Rusya'yı olduğu gibi bu Alman kökenli fabrikayı da kökünden değiştirdi. Fabrika kamulaştırıldı ve önce “1 Nolu Devlet Şekerleme Fabrikası” adını aldı. 1922 yılında ise fabrikaya bugünkü adı olan “Kızıl Ekim” (Krasny Oktyabr) verildi. Bu isim, yeni Sovyet rejiminin sembollerinden biri haline geldi. Devrim sonrası, ambalajların üzerindeki resimler de değişmişti, insanların duygularını ve bilinçaltını manipüle eden ambalajlar yerine, daha pedagoji dostu ambalajlar hazırlanmıştı.

-İlk çikolata ambalajları

Sovyet dönemi, fabrika için hem zorluklar hem de altın çağ anlamına geliyordu.

Savaş zamanı üretimi…

II. Dünya Savaşı sırasında fabrika, askerlerin ihtiyaçlarına yönelik özel ürünler geliştirdi. “Gvardeyskiy” (Muhafız) ve teobromin ile kafein oranı yükseltilmiş “Kola” serisi çikolatalar, özellikle pilotlar için üretildi ve savaş yorgunluğunu gidermeye yardımcı oldu. Fabrika aynı zamanda yoğunlaştırılmış yulaf lapası ve sinyal fişekleri de üreterek, savaş çabalarına katkıda bulundu.

Kahramanlık Ödülleri…

Savaş sırasında gösterdiği fedakarlık ve üretim başarısı nedeniyle fabrika, Devlet Savunma Komitesi'nin onur ödülüne layık görüldü ve bu ödül, 1946'da fabrikaya emanet edildi. 1966 yılında ise fabrika, Lenin Nişanı ile ödüllendirildi.

Ambalajların ve görsellerin tarihçesi: Birer kültürel ikon…

Kızıl Ekim denince akla gelen ilk şeylerden biri, kuşkusuz ürünlerinin ikonik ambalajlarıdır. Bu ambalajlar, sadece birer paketleme aracı değil, aynı zamanda dönemin ruhunu yansıtan kültürel simgelerdi.

Mesela benim de çok severek tükettiğim, belki de Rusya'nın en tanınmış çikolata markası olan “Alenka”, 1966 yılında Kızıl Ekim fabrikasında üretilmeye başlandı. Ancak bu çikolatanın ambalajındaki başörtülü bebek yüzünün hikayesi oldukça ilginçtir.

Sovyet hükümeti, 1960'larda halk için uygun fiyatlı ve lezzetli sütlü çikolata üretilmesini teşvik ediyordu. İlk denemelerde farklı görsellerle piyasaya sürülen çikolata, kalıcı bir imaja kavuşmak istiyordu, bu yüzden fabrika yönetimi, “Akşam Moskova” gazetesi aracılığıyla çikolatanın yüzü olacak bir kız çocuğu fotoğrafı için yarışma düzenledi. Fotoğrafçı Alexander Gerinas'ın, sekiz aylık kızı Lena'nın başörtüsüyle çektiği fotoğraf, bu yarışmayı kazandı.

Fotoğraftan yola çıkan sanatçı N. Maslov, “Alenka” imajını çizdi. Orijinal fotoğraftan farklı olarak, çizimde bebeğin gözleri mavi yapıldı, ağız şekli, yüz ifadesi ve bakış yönü değiştirildi. 1965 yılında bu çizimle birlikte “Alenka” çikolataları seri üretime girdi. Bugün hala neredeyse aynı görselle satılan “Alenka”, bir Sovyet dönemi klasiği olarak varlığını sürdürmektedir.

“Mişka” (Misha) ayıcık şekerleri…

-Kızıl Ekim Fabrikası çikolata mağazası

Kızıl Ekim'in bir diğer ünlü ürünü ise "Misha" (Ayıcık) şekerlemeleridir. Bu şekerin ambalajında yer alan ayı figürü, ünlü Rus ressam İvan Şişkin'in eserlerindeki boz ayı tasvirlerinden ilham alır. Bu ambalaj, Rus ulusal gururunun ve doğa sevgisinin bir sembolü haline gelmiştir.

Modern dönem: Dijital baskı ve kişiselleştirme…

Günümüzde "Kızıl Ekim", ambalaj tasarımında modern teknolojileri de kullanmaktadır. 2016 yılında başlayan bir işbirliğiyle fabrika, HP Indigo 7600 dijital baskı makinesi kullanarak sınırlı sayıda ve kişiselleştirilmiş ürünler üretmeye başladı.

Bu işbirliğinin en güzel örneklerinden biri, el yapımı şekerlerden oluşan "Eski Kartpostal" serisidir. Her bir kutu, farklı bir kartpostal tasarımına sahiptir. Dijital baskı sayesinde, her bir ambalajın rengi ve grafik detayları kolayca değiştirilebilmektedir.

Bu teknoloji sayesinde müzelere, kurumsal müşterilere ve hatta bireylere özel, küçük çaplı ve benzersiz ambalajlı ürünler hazırlanabilmektedir. Projenin ilk iki buçuk yılında 400'den fazla farklı ambalaj tasarımı üretilmiştir.

Tarihi fabrika alanının dönüşümü…

2000'li yılların başında, Moskova'nın merkezindeki arsaların değerinin hızla artması ve fabrikanın üretim teknolojilerinin modernizasyon ihtiyacı, önemli bir kararı beraberinde getirdi. 2007 yılında, Kızıl Ekim fabrikasının üretim tesisleri Moskova'nın merkezinden şehrin dışındaki küçük bir yerleşim bölgesine taşındı. Bu taşınma, o dönemde 3000 kişiyi istihdam eden fabrika için bu büyük bir lojistik ve organizasyon değişikliği olmuş.

Tarihi binaların yeni hayatı: Sanat ve kreatif merkezi...

Üretim taşınmış olsa da Moskova Nehri kıyısındaki Bersenovskaya Setindeki tarihi kırmızı tuğlalı fabrika binaları boş kalmamış. 23 ayrı yapıdan oluşan bu tarihi kompleks, Moskova'nın en gözde ve yaratıcı alanlarından birine dönüştürülmüş.

-Kızıl Ekim Fabrikası binasının içindeki grafiti çizimler

Fabrika binaları, sanat galerileri, tasarım stüdyoları, moda butikleri, reklam ajansları ve mimarlık ofislerine ev sahipliği yapmakta.

Kızıl Ekim'in eski fabrika alanı, Moskova'yı ziyaret eden turistler için popüler bir uğrak nokta. Ziyaretçiler burada hem tarihi atmosferi hissediyor hem de "Kızıl Ekim" mağazasından orijinal çikolataları satın alıp, Moskova Nehri’nin güzel manzarasında tarihi tadımlayıp hissediyorlar.

Theodor von Einem'in 1849 yılında kurduğu küçük atölye, yüzyıllar boyunca Rusya'nın siyasi ve toplumsal dönüşümlerine tanıklık etmiş ve ben de sizi buraya götürüp, tarihini anlatmaya çalıştım. Çarlık döneminde bir imparatorluk tedarikçisi olan fabrika, Sovyetler Birliği'nde "Kızıl Ekim" adıyla bir sanayi devi ve bir propaganda aracı haline gelip, ürettiği “Alenka” ve “Mişka” gibi ürünlerin ambalajları, bir neslin ortak hafızasına kazındı.

Bugün ise bu efsanevi fabrika, iki farklı hayata sahip; bir yanda şehrin dışında, modern teknolojilerle üretimine devam eden bir şirket; diğer yanda ise Moskova'nın kalbindeki tarihi binalarda, sanatçıların ve tasarımcıların ilham aldığı bir kültür merkezi. Kızıl Ekim'in kırmızı tuğlalı binaları, artık çikolata kokusu kadar sanatın, yaratıcılığın ve Moskova'nın dönüşen yüzünün de simgesi konumunda.

İşte bu yüzden, Moskova’ya gelen bilinçsiz içerik üreticilerinin ‘Instagram’dan gördüğü yerlere gidip, sizleri etkilemesine izin vermeyin, Moskova’ya geldiğinizde mutlaka bu tarz mekanları gezin.

Aslında Moskova da tıpkı İstanbul gibi, onu tanımayanların, üzerinden gelip geçtiği çok özel ve güzel bir kent.

Eğer sizler de burayı grup olarak keşfetmek, özel yerlere gitmek istiyorsanız mutlaka bana ulaşın. Eminim benimle beraber Moskova’yı gezmekten büyük zevk alacaksınız.

Cem Kıran, dikGAZETE.com

© Dikgazete.com