“Köy Enstitüleriyle kapalı olan köylü hazinesi keşfolunmuştur... Köy Enstitülerinde çalışanları, Hasan Ali Yücel’i, Hakkı Tonguç’u rahmetle anmak isterim. Ben devletin başındaydım. Köy Enstitülerinin asıl zahmetini çekenler, bu eserin mimarları ve onun tutunması için çalışanlardır.”

(İsmet İnönü, 18 Nisan 1966)

Türkiye’de 1923’te cumhuriyet kurulurken yaklaşık 40 bin köyün 37 bininde okul yoktu. Milli Eğitim Bakanı Saffet Arıkan’ın 1936 yılında TBMM’de yaptığı konuşmaya göre hâlâ 35 bin köyde okula ve öğretmene ihtiyaç vardı. İşte Köy Enstitüleri, en çabuk ve en pratik biçimde bu ihtiyaca çözüm bulma arayışının sonunda ortaya çıkmıştır.

Hasanoğlan Köy Enstitüsü: Hasan Âli Yücel, İsmet İnönü ve İsmail Hakkı Tonguç.

KÖY EĞİTMENLERİ DENEYİ

Ancak Köy Enstitüleri gökten zembille inmedi. Genç Cumhuriyet, on binlerce okulsuz köye öğretmen götürmek için önce 1936 yılında Köy Eğitmenleri Projesi’ni geliştirdi. Saffet Arıkan’ın Milli Eğitim Bakanlığı, İsmail Hakkı Tonguç’un İlköğretim Genel Müdürlüğü sırasında, Atatürk’ün önerisiyle geliştirilen projenin özü, okuma-yazma bilen onbaşı ve çavuşlardan yetenekli olanların altı aylık bir kurstan geçirilip okulsuz köylere “Köy Eğitmeni” olarak gönderilmesine dayanıyordu.

1937’de 3238 sayılı “Köy Eğitmenleri Yasası” çıkarıldı. Aynı yıl Eskişehir Çifteler Mahmudiye’de ilk Köy Eğitmen Kursu açıldı. Daha sonra da İzmir Kızılçullu, Edirne Karaağaç, Kırklareli Kepirtepe, Kastamonu Gölköy, Adapazarı Arifiye, Malatya Akpınar eğitmen kursları açıldı. 1939’da 3704 sayılı yasayla üç yıllık Köy Eğitmen Okullarının açılmasına karar verildi. 1939’da İzmir Kızılçullu, Eskişehir Çifteler ve Kastamonu Gölköy’deki üç Köy Eğitmen Kursu, Köy Eğitmen Okuluna dönüştürüldü.

KÖY ENSTİTÜLERİNİN KURULUŞU

Yıl 1940. II. Dünya Savaşı’nın dışına kalmayı başaran Türkiye Cumhuriyeti, Atatürk’ün başlattığı “cehaletle savaşa” şimdi yeni bir projeyle devam edecekti. On binlerce donanımlı köy öğretmeni yetiştirmeyi amaçlayan bu projenin adı Köy Enstitüleri’ydi.

Köy Enstitüleri, İsmet İnönü’nün Cumhurbaşkanlığı döneminde, Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel ve İlköğretim Genel Müdürü İsmail Hakkı Tonguç’un çabalarıyla kuruldu. İnönü’nün deyişiyle eser onlarındı.

17 Nisan 1940’ta 3803 sayılı “Köy Enstitüleri Yasası” çıkarıldı. Yasanın bazı maddeleri şöyleydi:

Madde 1: Köy öğretmeni ve köye yararlı diğer meslek sahiplerini yetiştirmek için tarıma uygun arazisi olan yerlerde Millî Eğitim Bakanlığınca Köy Enstitüleri açılır.

Madde 3: Enstitülere, tam devreli köy okullarını bitirmiş, sağlıklı ve yetenekli çocuklar alınırlar. Enstitüde öğrenim süresi en az 5 yıldır.

Madde 5: Enstitülerde öğrenimlerini bitirerek öğretmen olanlar Milli Eğitim Bakanlığı’nın göstereceği yerlerde 20 yıl çalışmakla yükümlüdürler.

Madde 6: Köy Enstitülerinden mezun öğretmenler, atandıkları köyde her türlü öğretim ve eğitim işlerini görürler. Tarım işlerinin modern bir şekilde yapılması için kişisel olarak meydana getirecekleri örnek bağ, tarla ve bahçe, atölye gibi tesislerle köylülere rehberlik ederler ve köylünün bunlardan yararlanmalarını sağlarlar.

Madde 7: Köy Enstitülerinden mezun olan öğretmenler 20 lira ücretle Millî Eğitim Bakanlığınca atanırlar.

Madde 10: Köy Enstitülerinden mezun olan öğretmenlere verimli tohum, çift ve gelir getiren hayvanlar, cins fidan gibi üretim araçları, köy öğretmenlerinin atandıkları okulların demirbaşlarına geçirilerek verilir.

Madde 12: Köy öğretmenlerinin atandıkları okullara köy sınırları içinde tarıma uygun araziden Köy Yasa’sına göre satın alınarak -öğretmenin ve ailesinin geçimine ve okul öğrencilerinin ders uygulamalarına yetecek kadar arazi- verilir.

Madde 14: Köy okuluna ait her türlü demirbaş araçlar okulun malı olup bu........

© Cumhuriyet