“Partinin güttüğü bütün bu esaslar Kemalizm Prensipleridir.”

(1935 CHP Programı, s.2)

AKP iktidarının ana muhalefet CHP’ye yönelik siyasi baskısı devam ediyor. CHP, belediyelerine yapılan operasyonlarla, İBB Davasıyla ve “mutlak butlan” tehdidiyle köşeye sıkıştırılmak isteniyor. CHP ise bu siyasi baskıya karşı direnmeye çalışıyor. CHP Genel Başkanı Özgür Özel geçtiğimiz günlerde yeni bir yol haritası açıkladı.  

CHP, Türkiye Cumhuriyeti’yle yaşıttır; Cumhuriyeti kuran partidir. Hem CHP’yi hem de Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş ve inşa sürecini anlamak için CHP’nin Atatürk dönemindeki kurultay ve programlarını incelemek gerekir. Ben de bu yazımda CHP’nin 1935 Kurultayı’ndan ve 1935 Programı’ndan söz edeceğim. 

ATATÜRK DÖNEMİ CHP KURULTAYLARI

CHP, kurulduğu 9 Eylül 1923’ten iktidarı kaybettiği 14 Mayıs 1950 tarihine kadar Sivas Kongresi (1919) ile birlikte 1927, 1931, 1935, 1938 (Olağanüstü), 1939, 1943 ve 1946 (Olağanüstü) kurultayları olmak üzere toplam 8 kurultay düzenlemiştir. CHP’nin Atatürk dönemi kurultayları şunlardır:

1. Kurultay (Sivas Kongresi - 1919): CHP her ne kadar 9 Eylül 1923’te kurulmuşsa da 1927 Kurultayı’nda, 4-11 Eylül 1919 tarihlerinde toplanan Sivas Kongresi, CHP’nin birinci kurultayı olarak kabul edilmiştir. Böylece CHP’nin kökleri Kurtuluş Savaşı’nın direniş örgütü Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’ne dayandırılmıştır.

2. Kurultay (1. Olağan Kongre / Kurultay - 1927): 15-23 Ekim 1927 tarihleri arasında Ankara'da toplanmıştı.  Bu kurultayda “Genel Başkan” seçilen Mustafa Kemal Atatürk, her gün 6 saatten 6 gün boyunca "Büyük Nutuk”unu bu kongrede okumuştu. 

3. Kurultay (1931): 10-18 Mayıs 1931 tarihleri arasında toplanmıştı. Bu kurultayda partinin temel ilkelerini oluşturan "Altı Ok" (Cumhuriyetçilik, Halkçılık, Milliyetçilik, Laiklik, Devletçilik, İnkılapçılık) CHP Programı’na konulmuştu.

4. Kurultay (1935): 9-16 Mayıs 1935 tarihleri arasında toplanmıştı. Atatürk’ün katıldığı son kurultay olan bu kurultayda partinin adı "Cumhuriyet Halk Fırkası"ndan “Cumhuriyet Halk Partisi"ne dönüştürülmüş, partinin ve devletin ilkeleri “Kemalizm Prensipleri” olarak adlandırılmıştı. 

CHP’nin Atatürk dönemi kurultaylarının hepsi çok önemli olmakla birlikte laik Cumhuriyetin kurumsallaşması, bunun için eğitim, kültür, ekonomi politikalarının iyice belirginleştirilmesi bakımından 1935 yılındaki 4. Büyük Kurultay çok önemlidir. 

1935 KURULTAYI ÖNCESİ SİYASAL ORTAM

Türkiye’de 1924-1934 yılları arası, Atatürk’ün, kendi ifadesiyle –sıralı devrimleriyle- laik Cumhuriyeti biçimlendirdiği yıllardı. Bu dönem aynı zamanda genç Cumhuriyetin Şeyh Sait İsyanı (1925), Menemen Olayı (1930) ve Ağrı İsyanları (1930’ların başı) ile sarsıldığı bir dönemdir. 1929 Dünya Ekonomik Buhranının da etkisiyle 1930’ların başında ekonomide “Planlı Devletçilik” ilkesi benimsenmiş; bir taraftan millileştirme çalışmaları hızlanmış, diğer taraftan demiryolları ve fabrikalar yapılmaya başlanmıştır. Avrupa’da diktatörlüklerin kurulmaya başladığı bir ortamda Atatürk, tek parti CHP’ye karşı 12 Ağustos 1930’da Serbest Cumhuriyet Fırkası’nı kurdurmuştur. Katıldığı ilk yerel seçimlerde bazı illerde başarılı sonuçlar elde eden SCP, kısa sürece laik Cumhuriyet karşıtlarının merkezi haline gelince 3 ay sonra kapatılmıştır.  SCF deneyi, Cumhurbaşkanı Atatürk’e Türkiye’de işlerin pek de yolunda gitmediğini göstermiştir. Bunun üzerine Atatürk, iki ay süren bir yurt gezisine çıkmıştır. Yurt gezisinde halkın sorunlarını dinleyerek notlar aldırmış ve hükümetin bu sorunları çözmesini istemiştir. 10-18 Mayıs 1931’de CHP Üçüncü Kurultayı toplanmış ve 6 Ok parti programına konulmuştur. 25 Temmuz 1931’de yeni “Matbuat Kanunu” çıkarılmıştır. 1931’de TTK ve 1932’de TDK kurulmuştur. Yine 1932’de bir aydınlanma kurumu olarak Halkevleri kurulmuştur. 1932 yılında Türk devriminin ideolojisini sistemleştirmek amacıyla Yakup Kadri (Karaosmanoğlu), Vedat Nedim (Tör), Şevket Süreyya (Aydemir), Burhan Asaf (Belge), İsmail Hüsrev (Tökin) ve Mehmet Şevki (Yazman) Kadro Dergisi’ni çıkarmıştır. 1934’te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı verilmiştir. 8 Şubat 1935’de yapılan seçimlerde 399 saylav (milletvekili) Meclis’e girmiştir. Seçilen milletvekilleri arasında ilk kez 18 kadın ve 4 Hristiyan milletvekili de vardır. Bu arada Meclis, Mustafa Kemal Atatürk’ü, 386 oyla tekrar Cumhurbaşkanı seçmiştir. İsmet İnönü Başbakanlığında yeni kurulan İcra Vekilleri Heyeti, 7 Mart 1935 günü Meclis’ten güvenoyu almış ve çalışmalarına başlamıştır. CHP’nin Mayıs 1935’deki 4. Büyük Kurultayı, işte böyle bir ortamda toplanmıştır.........

© Cumhuriyet