“Yeni Türkiye’nin Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun ilk maddelerini size tekrar edeceğim: ‘Egemenlik kayıtsız ve şartsız milletindir. Yürütme gücü, yasama yetkisi milletin tek gerçek temsilcisi olan Meclis’te belirmiş ve toplanmıştır.” Bu iki cümleyi tek kelimede anlatabilmek mümkündür: Cumhuriyet.” (Mustafa Kemal Paşa, 22 Eylül 1923)

Cumhuriyetimizin 103. yıl dönümüne bir hafta kaldı. Cumhuriyeti anlatırken en çok karşılaştığım sorulardan ikisi, “Atatürk, cumhuriyet ilanına 28 Ekim gecesi mi karar verdi? Bu kararını ilk kez birkaç arkadaşına 28 Ekim gecesi mi açıkladı?” şeklinde oluyor. Yanıtım hayır! Atatürk, cumhuriyetin ilanına çok daha önce karar vermişti ve cumhuriyet ilan etmeden yaklaşık bir ay önce açıklamıştı. Falih Rıfkı Atay, Atatürk’ün bunu bir buçuk ay önce özel bir toplantıda açıkladığını yazıyor.

YARIN CUMHURİYET İLAN EDECEĞİZ 

Atatürk, Nutuk’ta, cumhuriyet ilanından hemen önceki 28 Ekim 1923 gecesini şöyle anlatmıştır:

“Gece olmuştu. Çankaya’ya gitmek üzere Meclis binasından ayrılırken koridorlarda beni beklemekte olan Kemalettin Sami ve Halit Paşalara rastladım. Ali Fuat Paşa, Ankara’dan giderken, bunların Ankara’ya geldiklerini o günkü gazetede ‘Bir Uğurlama ve Bir Karşılama’ başlığı altında okumuştum. Henüz kendileriyle görüşmemiştim. Benimle mülakat için geç vakte kadar orada beklediklerini anlayınca akşam yemeğine gelmelerini Milli Savunma Bakanı Kazım Paşa aracılığıyla bildirdim. İsmet Paşa ile Kazım Paşa’ya ve Fethi Bey’e de Çankaya’ya benimle beraber gelmelerini söyledim. Çankaya’ya gittiğim zaman orada beni görmek üzere gelmiş Rize Milletvekili Fuat, Afyonkarahisar Milletvekili Ruşen Eşref Beylere rastladım. Onları da yemeğe alıkoydum. Yemek sırasında ‘Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz’ dedim. Hazır bulunan arkadaşlar derhal düşünceme katıldılar. Yemeği terk ettik. O dakikadan itibaren hareket şekli hakkında kısa bir program tespit ettim ve arkadaşları görevlendirdim. (…) O gece birlikte bulunduğumuz arkadaşlar erkenden benden ayrıldılar. Yalnız İsmet Paşa, Çankaya’da misafir idi. Onunla yalnız kaldıktan sonra, bir kanun tasarısı müsveddesi hazırladık. Bu tasarıda 20 Ocak 1921 tarihli Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun devlet şeklini tespit eden maddelerini şu şekilde değiştirmiştim: Birinci maddenin sonuna ‘Türkiye Devleti’nin hükümet şekli cumhuriyettir’ cümlesini ekledim. Üçüncü maddeyi şu yolda değiştirdim: ‘Türkiye Devleti, Büyük Millet Meclisi tarafından idare olunur. Meclis, hükümetin ayrıldığı idare şubelerini Bakanlar Kurulu aracılığı ile idare eder.’ Bundan başka Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun temel maddelerinin sekizinci ve dokuzuncu maddeleri de değiştirilerek ve açıklığa kavuşturularak şu maddeler yazıldı: (…)”

O yemekte bulunan İsmet İnönü de o gece “Atatürk’ün yanındaki bazı arkadaşlarla ertesi gün ‘Cumhuriyet ilan edileceği kararlaştırıldı…’ (…) Onlar gittikten sonra bilindiği gibi biz, Atatürk ile cumhuriyet ilanını sonuca götürecek kanun teklifi üzerinde çalışmışızdır…” demiştir.

Atatürk, 28 Ekim 1923 gecesi Çankaya’da bazı arkadaşlarına, “Yarın cumhuriyet ilan edeceğiz” derken aslında daha önce kararlaştırılan ve yaklaşık bir buçuk aydır üzerinde çalışılan bir kararın yarın uygulanacağını açıklamıştı. Şöyle ki!

HALK PARTİSİ TÜZÜĞÜ’NDEKİ CUMHURİYET 

9 Eylül 1923’te TBMM’de Halk Partisi Tüzüğü görüşülerek kabul edildi. Böylece; “Amacı, milli egemenliğin halk tarafından ve halk için yürütülmesine rehberlik etmek ve Türkiye’yi çağdaş bir devlet haline yükseltmek ve Türkiye’de bütün kuvvetlerin üstünde kanunun üstünlüğünü egemen kılmaya çalışmak” üzere Halk Partisi kuruldu. (Halk Fırkası Nizamnamesi, Ankara, 1339 (1923), s.1)

Çok açıkça görüldüğü gibi Halk Partisi’nin -10 Kasım 1924’te partinin başına ‘Cumhuriyet’ ifadesi de eklenecekti- tüzüğüne göre kuruluş amaçlarından ilki; “Milli egemenliğin halk tarafından ve halk için yürütülmesine rehberlik etmek” olarak belirtilmiştir ki, böyle bir amaç için her şeyden önce cumhuriyet ilanı gerekecekti. Yani aslında, 9 Eylül 1923 tarihli Halk Partisi tüzüğünde “cumhuriyet ilan edileceği” örtülü biçimde ifade edilmiştir.

11 Eylül 1923’te Halk Partisi Meclisi Atatürk’ün başkanlığında toplandı. Bu toplantıda Halk Partisi’nin,........

© Cumhuriyet