Razgovaramo sa Tanjom Petrović, istaknutom antropologinjom sa Instituta za studije kulture i sjećanja Istraživačkog centra slovenačke Akademije nauka i umjetnosti. Dijana Jelača je intervjuisala dr. Petrović povodom objavljivanja prevoda njene knjige Utopija uniforme: Afektivni život Jugoslovenske narodne armije na naš jezik u izdanju Akademske knjige (2026). Knjiga je primjer pisanja istorije “odozdo”, iz perspektive običnih ljudi, kao način suprotstavljanja dominantnim revizionističkim pristupima koji socijalističke institucije prikazuju kao krute, sputavajuće, dehumanizirajuće i, u konačnici, opresivne. Knjiga pokazuje kako je moguće pisati o jednoj instituciji – i to o onoj koja se konvencionalno smatra izrazito discipliniranom – kroz nešto što bi se moglo nazvati mikropolitičkim pristupom koji prkosi pojednostavljenim pretpostavkama i unaprijed nametnutim zaključcima.

Dijana Jelača: Možda da krenemo od samog početka: odakle ideja i motiv da se baviš temom JNA, pogotovo sa aspekta ličnih perspektiva i sjećanja tvojih sagovornika/bivših vojnika koje spominješ i citiraš u knjizi (puno više nego što se baviš tradicionalnom istorijom jugoslovenske vojske kao institucije)?

Tanja Petrović: Ideja je došla iz potrebe da razumem nešto čega smo svesni svi mi čiji su životi povezani sa post-jugoslovenskim prostorima: na tim prostorima, bez obzira na sve prelome u nekoliko poslednjih decenija, još uvek istrajavaju sećanja na vojni rok u JNA, i muškarci koji su služili vojni rok insistiraju – na različite načine, ne nužno eksplicitno i često suptilno i sa oklevanjem – na značaju tog iskustva.

Odluka da dosta prostora u knjizi dam konkretnim ljudima (koji se u knjizi pojavljuju sa svojim pravim imenima i prezimenima) i njihovim sećanjima i ličnim viđenjima za mene je bila način da intervenišem u dominantne režime istorizacije jugoslovenske prošlosti, pogotovu kad je u pitanju izrazito kolektivno iskustvo vojnog roka povezano sa jednom od ključnih institucija jugoslovenskog socijalizma, Jugoslovenskom narodnom armijom.

DJ: Na koji način se tvoja metoda istorizacije JNA razlikuje od dominantnih post-jugoslovenskih pristupa izučavanja ove, kao što kažeš, ključne jugoslovenske institucije?

TP: Do sada objavljena istraživanja fokusiraju se ili na ulogu JNA u raspadu Jugoslavije, ili na njenu institucionalnu istoriju i tehničke karakteristike te institucije, nudeći naizgled objektivan, neangažovan narativ o istoriji JNA. Ova „objektivnost“ i „neangažovanost“ omogućavaju da, na primer, revizionistički istoričar koji je u Srbiji imao ključnu ulogu u rehabilitaciji saradnika okupatora u Drugom svetskom ratu objavi istoriju socijalističke jugoslovenske vojske kod hrvatskog izdavača, i da se pritom u predgovoru zahvali svom hrvatskom kolegi koji je takođe poznat po aktivnom angažmanu na rehabilitaciji hrvatskih fašista. Da bi sve to bilo moguće, najpre se mora ukloniti svako podsećanje na mogućnosti identifikacije ili imaginacije budućnosti drugačije od onih koje su došle sa raspadom Jugoslavije. Zbog toga su iz institucionalnih istorija JNA isključene generacije vojnika koji su u njoj služili vojni rok, najrazličitiji načini njihove interakcije sa tom institucijom, život koji se odvijao unutar tog institucionalnog okvira, kao i načini na koje fragmenti tog života ustrajavaju u vremenu nakon nestanka JNA i zemlje koju je trebalo da štiti.

DJ: Po kom principu si birala sagovornike, i kako si dolazila do arhiva ličnih sjećanja (od razgovora, do fotografija, tetovaža, itd.) koja prožimaju knjigu?

TP: Istraživanje sam, pre otprilike dve decenije, započela na prilično klasičan način, vodeći polustrukturisane intervjue sa bivšim vojnicima JNA iz različitih delova bivše........

© BUKA Magazin